\documentclass[a4paper,norsk,11pt]{article}
\usepackage{geometry}                % See geometry.pdf to learn the layout options. There are lots.
\usepackage{ucs} % unicode
\usepackage[utf8x]{inputenc}
\usepackage[T1]{fontenc}
\usepackage{a4wide}
\usepackage{babel} % multilingual

\usepackage{hyperref}
\usepackage{graphics}
\usepackage{url} % representing urls
%\geometry{landscape}                % Activate for for rotated page geometry
\usepackage[parfill]{parskip}    % Activate to begin paragraphs with an empty line rather than an indent
\usepackage{graphicx}
\usepackage{amssymb}
\usepackage{epstopdf}
\DeclareGraphicsRule{.tif}{png}{.png}{`convert #1 `dirname #1`/`basename #1 .tif`.png}



% Vi viser til søknad om tildeling av midler til ovennevnte prosjekt. 
% 
% Norges forskningsråd ved programstyret for KUNSTI har i sitt møte 18.6.2007 gjort vedtak om å støtte prosjektet med kr 350 000. Bevilget beløp er dermed mindre enn søkt beløp, og følgende kommentar og forutsetning er knyttet til bevilgningen:
% 
% - Bevilgningen gis til ordboksarbeidet ettersom ordbøker anses som en svært viktig ressurs både for mennesker og maskiner.
% 
% Vi ber om at målformuleringer, framdrifts- og finansieringsplan og eventuelt andre relevante deler av søknaden blir justert, slik at dette stemmer overens med tildelingen fra Forskningsrådet. 
% Videre ber vi om at dette blir sendt med e-post til Forskningsrådet ved Brit Carlsen (bca@forskningsradet.no) så snart som mulig og seinest mandag 24. juni kl 1100. (Vennligst gi beskjed umiddelbart dersom det ikke er mulig å overhold denne fristen.) 
% 
% Hvis tilbakemeldingen er tilfredsstillende, vil Forskningsrådet deretter oversende bevilgningsbrev. 



\title{CG-basert maskinomsetjing frå nordsamisk til lulesamisk}
%\author{The Author}
%\date{}                        % Activate to display a given date or no date

\begin{document}
\maketitle

\section{Samandrag}


Prosjektet vil lage eit tospråkleg leksikon mellom nord- og lulesamisk, eit leksikon som vil kunne danne grunnstammen i ei nordsamisk-lulesamisk ordbok og i eit transferleksikon for maskinomsetjing mellom nord- og lulesamisk. 

Ut over dette vil resultatet bli gjort tilgjengeleg som elektronisk ordbok på nettet, i ein infrastruktur tilsvarande den på \url{http://risten.no}. 

\section{Prosjektskildring}

Prosjektet vil bli utført som eit samarbeidsprosjekt mellom universitetet i Tromsø og det danske firmaet GrammarSoft, eit firma  basert på teknologiar utvikla ved Universitetet i Odense. Arbeidet vil i all hovudsak bli utført ved universitetet i Tromsø. Det samisk bilinguale leksikonet vil vere tilgjengeleg som open kjeldekode.


\subsection{Bakgrunn}


Felles styrte fleirspråklege samfunn vil i framtida vere avhengig av maskinomsetjing. Det å utvikle maskinomsetjingsverkty for samiske språk er dermed ein føresetniad for å kunne gjennomføre ein språkpolitikk der dei ulike samiske språka i Noreg skal kunne vere bruksspråk. Tekstproduksjon speler ei sentral rolle i dette arbeidet, store delar av ressursane for samisk språkarbeid går med til omsetjing til samisk, enten det er offentlege dokument, sakprosa eller lærebøker. Fundamentet for maskinomsetjing er transferleksika.



I eit norsk perspektiv går mesteparten av samisk omsetjinga frå norsk til nordsamisk . Dette er eit vanskeleg språkpar, språka er seg i mellom svært ulike. Eit anna språkpar der det blir omsett ein god del tekst, og der språka skil seg mindre frå kvarandre, er finsk til nordsamisk. Vi vel i dette prosjektet å samle erfaring med samisk omsetjing frå eit anna språkpar, nemleg nordsamisk til lulesamisk. Det er fleire grunnar til dette. For det første er desse språka ortografisk svært langt frå kvarandre (som tsjekkisk og polsk), og morfologisk sett er det fleire overflatiske skilnader (ein opprinneleg ordfinal \textit{p, t, k}-distinksjon har falle saman i nordsamisk, men ikkje i lulesamisk, men dette kan løysast opp ved hjelp av ein morfologisk analyse av nordsamisk).

For det andre blir det brukt mykje ressursar for å produsere nordsamisk tekst, ressursar vi verken vil eller i mange tilfelle kan bruke på lulesamisk. Dette kan vere alt frå terminologilister til bruk i omsetjingsarbeid, lærebøker for grunnskolen, eller offisielle dokument som skal vere tilgjengeleg på ulike samiske språk. Med eit tilgjengeleg maskinomsetjingsprogram frå nord- til lulesamisk vil det vere mogleg å gje lulesamiske skolebarn tilgang til dei same skolebøkene som dei nordsamiske barna har. Tekstane må sjølvsagt redigerast etter maskinomsetjing, vi har ikkje ambisjonar om å lage eit system med perfekt output, men vi er rimeleg sikre på at resultatet av dette prosjektet vil bli eit omsetjingsprogram som vil spare mykje tid for omsetjarane.

Argumenta for å omsetje frå nord- til lulesamisk gjeld også til ein viss grad for nordsamisk til sørsamisk. Delvis er avstanden her større, men framfor alt er sørsamisk språkteknologi ikkje godt nok utvikla til at det er mogleg.

Ordboksressursar mellom nord- og lulesamisk vil også vere svert sentrale for å hindre at intersamisk samkvem går via norsk, og dermed styrke det samiske språkarbeidet.

\subsection{Nord- og lulesamisk}

For å illustrere skilnaden språka i mellom kjem det her eit par døme frå det nye testamentet (her og seinare presenterer vi nordsamisk først og lulesamisk etterpå).

\begin{itemize}
\item[norsk:]  Då det leid til den ellevte timen, gjekk han ut att og fann endå nokre som stod der. Han seier til dei: Kvifor står de her arbeidslause heile dagen? Fordi ingen har leigt oss, svara dei.
\item[nordsamisk:] Go son oktanuppelogát diimmus manai olggos, de gávnnai velá muhtumiid čuožžumin das, ja jearai sis: Manne dii čuožžubehtet dás joavdelassan geažos beaivvi? Sii vástidedje: Danne go ii oktage leat bálkáhan min.
\item[lulesamisk:] Lågenanvuostasj tijma bájken vas ålgus manáj ja gå muhtem iehtjádijt ájtsaj danna tjuodtjomin de javlaj: Manen dánna gätjo biejvev bargak tjuodtjobihtit? Vásttedin: Dajna gå aktak ij le mijáv bálkkim.
\end{itemize}

Som det går fram av sitatet, er det skilnader språka i mellom på mange plan: Nordsamisk har enkle grafem der lulesamisk har komplekse (\textit{č/tj, ž/dtj, š/sj}), dei fordeler /u/ og /o/ ulikt i ein del tilfelle, men ikkje i alle (i tillegg til identiske mønster finn vi også \textit{o/å, o/u, u/o}. Vi finn verb + komplement i nordsamisk men ofte omvendt i lulesamisk (``gjekk ut'': \textit{manai olggos/ålgus manáj}; ``leigt oss'': \textit{bálkáhan min/mijáv bálkkim}).



\subsection{Ressursar og føresetnader}

Det vi manglar er tospråklege leksikalske ressursar, det å lage dei blir ein sentral del av prosjektet.

Via Odense Universitet og GrammarSoft sitt arbeid med maskinomsetjing, har vi også ferdig ein fungerande infrastruktur for maskinomsetjing med språk som er analysert med føringsgrammatikk, og vi har eit oppsett for å lage og bruke transferreglar.


\subsection{Mål}

Målet med dette prosjektet er å utføre grunnlagsarbeidet for tospråklege leksikalske ressursar mellom nord- og lulesamisk. Dette skal danne grunnlaget dels for eit transferleksikon i framtidige maskinomsetjingssystem, dels for tradisjonelle papirordbøker, og dels for termbasar for fleirspråkleg terminologi og språkoverskridande søk.


\section{Gjennomføring av prosjektet}

\subsection{Generering av leksemkorrespondansar}

Det finst i dag ingen ordbøker mellom nord- og lulesamisk. Ein sentral del av prosjektet blir å bruke metodar utvikla av GrammarSoft for å utarbeide leksika for bokmål-dansk til å lage tilsvarande leksika mellom nord- og lulesamisk. Framgangsmåten er tredelt: Vi skal konvertere ordpar for fellesordforrådet, for den delen av ordforrådet der dei to språka bruker same leksem, og vi skal bruke dels parallellførte ordbøker og dels parallelltekstar for å lage ordpar der medlemmane er ulike.

\begin{enumerate}
\item Ordpar som er ulike (som ordet ``ord'': \textit{sátni / báhko}): Ved å samanføre lulesamisk-norsk og norsk-nordsamisk ordbok, og koble lule- og nordsamiske ordformer til kvarandre via det norske oppslagsordet, kan vi finne dei ordpara der dei to språka har ulike leksem for same tyding, og samanføre dei. Med denne metoden vil vi få gått gjennom det mest sentrale ordforrådet, vi har tilgang til ei nordsamisk-norsk ordbok på 5000 ord, og det er utarbeida ei lulesamisk-norsk ordbok på ca. 15000 ord.
\item Ordpar for like ord med ulik form (``okse'': \textit{hárgi / hárgge}; ``testamente'': \textit{testameanta / testamennta}):
\begin{itemize}
\item Vi vil lage konverteringsprogram for overføring av nordsamiske leksem i den nordsamiske basen vår til lulesamisk som endelege tilstandsautomatar (vi har allereie ein prototype for ein slik automat), og konvertere det nordsamiske leksikonet vårt til ``lulesamisk'', dvs. til eit sett av hypotetiske lulesamiske former.
\begin{itemize}
\item Vi vil så korrekturlese resultatet ved hjelp av lulesamiske korrekturprogram og analysatorar utvikla ved Universitetet i Tromsø og Sametinget. Ordformer som i følgje den lulesamiske analysatoren har rett ordklasse og ordform legg vi til side som potensielt gjeldande ordpar.
\item Deretter vil vi sjekke det resterande materialet manuelt og fjerne ordpar der den konverterte ordforma ikkje eksisterer i lulesamisk
\item Kor mykje av det maskinelt konverterte materialet vi vil gå gjennom manuelt er eit ressursspørsmål, det dreier seg om kanskje 40000 leksem. Ei løysing kan vere å gruppere ordmaterialet etter frekvens, og manuelt gå gjennom dei orda som er belagt over ein viss frekvens i tekstane våre.
\end{itemize}
\item Det nord-lule-samiske parallellkorpuset vårt er i dag parallellført på setningsnivå. I det nordiske samarbeidsprosjektet PANORAMA, som vi allereie deltar i, vil vi utarbeide metodar for å parallellføre desse tekstane på ordnivå. Kombinert med grammatisk analyse av kvar del vil vi vere i stand til å finne ordpar som vi ikkje har fått via parallellstilling av ordbøker eller fonologisk konvertering.
\end{itemize}
\end{enumerate}

Resultatet av desse prosessane vil utgjere transferleksikonet vårt, og det vil samtidig vere utgangspunktet for arbeid med ei nordsamisk-lulesamisk ordbok.

\subsection{Nordsamisk-lulesamisk ordbok}



\subsection{Infrastruktur}

Den leksikalske og syntaktiske transferen i eit regelbaseret MT-system blir handsama av eit program som både skal trekke på den føregåande morfologiske og syntaktiske analysen av kjeldesproget, eit bilingualt leksikon, kontekstuelle disambigueringsreglar og syntaktiske transferreglar. Vi vil her bruke GrammarSoft sitt konsept, men forutser ein del programmeringsmessig tilpasning mop. språkpartilpasning eller - til ein viss grad - språkuavhengigheit. Det vil dessutan vere bruk for å lage verkty til (a) handsaming av formatert tekst/dokument eller integrasjon i eit skrive/tekstmiljø og (b) eit menneske-maskin-interface til å vedlikehalde det bilinguale leksikonet.

Ei ferdig omsetjing kan vere formelt korrekt, men likevel ikkje høyrast flytande ut på målspråket, dels pga. synonymiproblem, dels pga. variasjonar i val av postposisjon, ordstilling m.m. Her kan det vere ei løysing å bruke statistiske metodar for å velje den vanlegaste varianten. Som ein del av projektet vil vi prøve metodar for å ekstrahere statistiske mønster frå einspråklege (målspråks-) korpora, som så kan koblast som "utglattingsmodul" oppå den regelbaserte MT-modulen. Metoden i seg sjølv vil ikkje vere språkspesifikk, og vi forventar å kunne eksperimentere med større monolinguale korpora frå f.eks. dansk, norsk og engelsk for så til sist å overføre teknikken til det lulesamiske tekstkorpuset vårt.

Vi har i dag berre ca. 219000 ord lulesamisk løpande tekst tilgjengeleg. Dette talet kjem til å auke, i og med at Sametinget sitt ordretteprogramprosjekt samlar inn lulesamiske tekstar, men det er og vil vere alt for lite til å kunne bruke statistisk baserte metodar (dermed er også dette prosjektet basert på grammatiske metodar). Statistikk som postprosessering, for å kunne gje eit meir idiomatisk språk, er likevel noko vi vil prøve ut. Kor mykje dei statistiske metodane vil hjelpe i postprosesseringa, med eit så lite korpusmateriale, er i seg sjølv eit interessant spørsmål, som vil ha allmenn interesse ut over samisk språkteknologi.





\section{Samarbeidspartnarar}

Prosjektet blir utført som eit samarbeid mellom senter for språkteknologi ved Universitetet i Tromsø og firmaet GrammarSoft i Odense/Århus.

Samarbeidet går ut på at UiT får tilgang til infrastruktur frå GrammarSoft. Delar av infrastrukturen (transferreglane) er komponentar i kommersielle omsetjingssystem, og vil dermed bli halde utanfor den opne     delen av prosjektet, mens andre delar er opne.

For GrammarSoft sin del vil samarbeidet gå ut på å gjere komponentane i GrammarSoft-systemet meir språkuavhengig. For UiT er det strategisk sett svært viktig å få denne kontakten, for oss er det sentralt å vere del av ei kompetanseoppbygging innafor maskinomsetjing.

Erfaringa med dette arbeidet vil òg vera med på laga eit betre grunnlag for maskinomsetjing mellom samisk og andre språk, som norsk, svensk og finsk.


\begin{table}[htdp]
\caption{Hovudaktivitetar og milepålar fordelt over prosjektperioden}
\begin{center}
\begin{tabular}{|l|c|c|}
 & (år og kvartal) \\
Milepålar fordelt over prosjektperioden & Frå & Til							    \\
Setje opp ein fungeranse infrastruktur, alfa  & 2007 3  & 2007 3				    \\
Samle parallelltekst (i samarbeid med naboprosjekt)  & 2007 3  & 2007 4 \\
Lage verkty for leksikonbygging & 2007 3 & 2007 3							    \\
Bygge leksikon & 2007 3 & 2007 4				    \\
Tilpasse leksikon til xml-formatet til risten.no & 2007 4 & 2007 4							    \\

\end{tabular}
\end{center}
\label{default}
\end{table}%

Det opprinnelege  budsjettet var på 410000 + 69000 kr. Vi tar ut maskinomsetjingsdelen av prosjektet, og arbeidet med grammatiske transferreglar går dermed bort. Det som står att er arbeid for lingvist og programmerar for transferleksikon og tilpassing til elektronisk ordbok i risten.no. Av det vil 350000,- vere løyving frå forskingsrådet og 50000,- vere eigenfinansiert frå fakultetet.

%\section{Budsjett}
%
%
%(dette er ein kladd)
%
%Til Nina: Prosjektet skal betale fem ting:
%- Lønn for ein samisk lingvist/student, dette er salderingsposten som skal få det til å gå opp med ca. 400000
%- GrammarSoft sin del, sjå under
%- Eit møte
%- Programmerar i Tromsø, 1 mnd x cand.philol.
%- overhead her og der
%
%Totalt for landet, 4 mill, realistisk for samisk, ssv. ikkje over 400000.
%
%4-5 Månadsverk: lulesamisk lingvist (lønnsramme cand.mag.)
%1 månadsverk: programmerar i Tromsø (lønnsramme cand.philol.)
%%%%%  1 månadsverk: programmerar (GrammarSoft: studenterprogrammør 24.000 + moms) kan projektet/Tromsø Universitet trække momsen fra?
%  80 timer GrammarSoft akademisk konsulent/lingvist ? (lektorløn: 24.000 + moms)
% eit møte x 5 personar, 2-3 dage
%rejse: 2x3000 (DK) + 1x1500 (Oslo) + ?
%overnatning: 5x3x700=10.500
%forplejning: 5x2 1/2 x 400 = 5.000 ?



\end{document}  