Title: OSKKU JA ETIHKKA SÁMI OAHPPOPLÁNA – STUDERENRÁHKKANAHTTI OAHPPOPROGRÁMMAID OKTASAŠFÁGA
Author: Berit Anne Bals
Last saved by: Kristine Strømmen
Company: Samediggi

OSKU JA ETIHKKA  - STUDERENČIEKŊUDAHTTI OAHPPOPROGRÁMMAID OKTASAŠFÁGA  - SÁMI OAHPPOPLÁNA

Fága ulbmil
Osku ja etihkka lea sihke máhttofága ja guottuid hábmejeaddji fága. Fága deattuha oskkolaš ja filosofalaš árbevieruid sámi, dáčča, eurohpalaš ja máilmmiviidosaš oktavuođas.

Oskkolaš, ehtalaš ja filosofalaš gažaldagat guoskkahit ovttaskas olbmuid ja servodagaid ollislaččat, sihke oktavuođa huksejeaddjin ja riidduid vuolggan. Gaskaneas gierdilvuohta oskku ja eallinoainnuid erohusaid rastá lea dárbbašlaš jus galgá soabalaččat eallit máŋggakultuvrralaš ja máŋggaoskkolaš servodagain.

Fága galgá ovddidit máhtu ja dohkkeheami iešguđetlágan oskkolaš, eallinoinnolaš ja ehtalaš oaiviliid hárrái báikkálaš, našuvnnalaš, regionála ja máilmmiviidosaš geahččanguovllus. Fága oahpahus galgá ovdánahttit teorehtalaš ja geavatlaš gelbbolašvuođa analyseret ja buohtastahttit oskkuid, eallinoainnuid ja filosofalaš surggiid.

Guottuid hábmejeaddji fágan galgá osku ja etihkka maid várret saji reflekteremiidda iežas identitehta ja eallinválljemiid hárrái. Fága galgá veahkkin arvvosmahttime juohke oahppi go barget eallindulkon- ja miellaguoddoáššiiguin.

Fága váldooasit
Fága lea juhkkojuvvon váldoosiide maidda leat hábmejuvvon gelbbolašvuođamihttomearit. Váldooasit dievasmahttet nuppit nuppiid ja fertejit gehččojuvvot oktavuohtan.

Osku ja etihkkafágas leat gelbbolašvuođamihttomearit maŋŋel Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmain.

Bajilgovva váldoosiin:
Váldooasit Jo3:
Oskkumáhttu ja oskkukritihkka | Sirkumpolára eamiálbmotoskkut ja isláma | Risttalašvuohta | Filosofiija, etihkka ja eallinoaidnohumanisma

Oskkumáhttu ja oskkukritihkka
Váldooassi oskkumáhttu ja oskkukritihkka gieđahallá oskkuid ja eallinoainnuid viidáneami sihke máilmmiviidosaččat, regionálalaččat, našuvnnalaččat ja báikkálaččat. Váldooassi bidjá ovdan analyserenreaidduid maid vuođul sáhttá háhkat ollislaš ja dássedis áddejumi iešguđet oskkuin. Váldooassi fátmmasta maid vuođđogažaldagaid mat gusket oskkuid sadjái servodagas.

Sirkumpolára eamiálbmotoskkut ja isláma
Váldooassi sirkumpolára eamiálbmotoskkut ja isláma čiekŋuda sirkumpolára eamiálbmotoskkuide ja islámii vássán ja dálá áiggis. Dás deattuhit oskkuid etihka guovddáš beliid, guhtege oskku guovddáš gáldoteavsttaid, guovddáš jurddašanvugiid ja ovdanbuktinvugiid, oskkuid iešguđet surggiid, estehtalaš albmanemiid ja rituálaid. Deaŧalaš fáddá lea maid oktavuohta sirkumpolára eamiálbmotoskkuid ja našuvnnalaš váldooskkuid dahje –eallinoainnuid gaskkas ja isláma oktavuohta eará oskkuide ja eallinoainnuide.

Risttalašvuohta
Váldooassi risttalašvuohta gieđahallá risttalašvuođa iešguđet variánttaid, báikkálaččat, našuvnnalaččat, regionálalaččat ja máilmmiviidosaččat, sihke historjjálaš ja dálá áiggi geahččanguovllus. Dán váldooasis deattuhit risttalašvuođa etihka deaŧalaš beliid, risttalašvuođa guovddáš teavsttaid, estehtalaš ja rituálalaš albmanemiid. Deaŧalaš fáttát leat risttalašvuođa ja eará oskkuid ja eallinoainnuid oktavuohta ja girku miššonhistorjá sirkumpolára guovlluin.

Filosofiija, etihkka ja eallinoaidnohumanisma
Váldooassi filosofiija, etihkka ja eallinoaidnohumanisma gieđahallá dihto filosofaid iešguđet áigodagain ja iešguđet máilmmiguovlluin. Váldooassi gieđahallá maid guovddáš ehtalaš doahpagiid ja ákkastallanmodeallaid, ja gártá iežas oaiviliid ja válljemiid vuođđun. Váldooassi  maid fátmmasta eallinoaidnohumanismma historjjálaš ja áigeguovdilis geahččanguovllus. Máilmmiviidosaš humanismma árbevieru bissovašvuohta ja hužat leat guovddážis.

Fága diibmolohku
Diibmolohku lea almmuhuvvon 60-minuvtta ovttadahkan:

STUDERENRÁHKKANAHTTI OAHPPOPROGRÁMMAT
Jo3:	84 jahkediimmu

Vuođđogálggat fágas
Vuođđogálggat leat integrerejuvvon gelbbolašvuođamihttomeriide gos dat leat mielde ovdánahttime fágagelbbolašvuođa ja leat maid oassin das. Fágas osku ja etihkka ipmirduvvojit vuođđogálggat ná:

Máhttit njálmmálaččat ovdanbuktit fágas osku ja etihkka mearkkaša guldalit ja gielalaččat ovdanbuktit jurdagiiddis ságastallamiid, dialogaid ja muitalusaid bokte. Dát mearkkaša ahte guottut ehtalaš, filosofalaš ja oskkolaš áššiid hárrái geahččaluvvojit ja hábmejuvvojit deaivvadettiin earáiguin. Máhttit ovdanbuktit áššiid vuohkkasit ja áddehahtti vugiin ja máhttit čilget fágalaš fenomenaid relevánta fágadoahpagiiguin lea guovddážis.

Máhttit čálalaččat ovdanbuktit fágas osku ja etihkka mearkkaša sátnádit máhtuid ja reflekteremiid nu ahte dat šaddet čielggasin sihke oahppái alcces ja earáide.

Máhttit lohkat fágas osku ja etihkka mearkkaša máhttit dulkot historjjálaš, oskkolaš ja filosofalaš teavsttaid, govaid, dávviriid, mearkkaid ja govastagaid ja reflekteret daid birra. Lohkat sisttisdoallá maid fáhtet čuolbmagažaldagaid, fuobmát ákkastallamiid ja identifiseret iešguđetlágan teavsttaid váldosisdoalu ja máhttit gieđahallat ja árvvoštallat dieđuid.

Máhttit rehkenastit fágas osku ja etihkka mearkkaša máhttit atnit statistihka, tabeallaid, kalendariid ja eará lohkomateriála.

Máhttit geavahit digitála reaidduid  fágas osku ja etihkka sisttisdoallá diehtoháhkama, diehtogieđahallama ja ovdandivvuma. Dat mearkkaša maid atnit gáldokritihka ja ehtalaš árvvoštallama go geavaha digitála reaidduid.

Fága gelbbolašvuođamihttomearit

Oskkumáhttu ja oskkukritihkka
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
•	selvehit oskkuid geográfalaš ja demográfalaš viidáneami
•	ovdandivvut  Sámi ja Norgga osko- ja eallinoaidnogirjáivuođa váldobeliid
•	digaštallat iešguđetlágan oskodefinišuvnnaid, dasa gullet doahpagat ” sámi osku” ja ”sirkumpolára eamiálbmotoskkut”
•	ovdandivvut ja ságaskuššat oskkuid iešguđet dimenšuvnnaid; oahppa, myhtat ja muitalusat, rituálat, muosáhusat, etihkka, sosiálalaš huksehus, dáidda ja materiálalaš albmaneamit
•	ságaskuššat dálá áiggi iešguđetlágan oskkolaš ozademiid
•	selvehit ja árvvoštallat iešguđetlágan oskku- ja eallinoainnukritihkaid
•	ságaskuššat oskkuid ja eallinoainnuid ovttasbarggu ja vuostálasvuođaid ja reflekteret pluralisttalaš servodaga birra ehtalaš ja filosofalaš hástalussan

Sirkumpolára eamiálbmotoskkut ja isláma
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
•	selvehit mat leat oskkuid guovddáš oasit vássán áiggis ja dálá áiggis
•	selvehit sirkumpolára eamiálbmotoskkuid oktasašvuođaid ja erenoamášvuođaid ja daid rolla kultuvrralaš ja oskkolaš identitehta gaskkusteamis
•	ságaskuššat oskkuid etihka deaŧalaš beliid
•	árvvoštallat guovddáš gálduid oskkuid áddejupmái
•	válddahit ja analyseret oskkuid estehtalaš ja rituálalaš ovdanbuktinmáliid 
•	ságaskuššat movt oskkut oidnet sohkabeliid ja sohkabealrollaid
•	ságaskuššat sirkumpolára oskkuid oktavuođa eará oskkuide ja eallinoainnuide
•	ságaskuššat movt isláma oaidná eará oskkuid ja eallinoainnuid

Risttalašvuohta
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
•	selvehit risttalašvuođa guovddáš iešvuođaid
•	selvehit girku miššonhistorjjá sámi guovlluin ja dálá sámi girkoeallima
•	válddahit risttalaš etihka váldobeliid ja reflekteret daid birra
•	dulkot muhtun guovddáš Biibbalteavsttaid ja risttalaš árbevieru teavsttaid
•	selvehit leastadianismma ovdáneami, iešguđet dán áigásaš surggiidemiid ja dan historjjálaš mearkkašumi kultuvrralaš ja oskkolaš identitehtačalmmustahttin
•	selvehit ovdamearkkaid risttalašvuođa historjjá bissovašvuođas ja rievdamis Eurohpás ja Eurohpá olggobealde
•	ovdandivvut guokte konfešonála risttalašvuohtavuogi mat dán áigge gávdnojit 
•	válddahit ja analyseret risttalašvuođa estehtalaš ja rituálalaš albmanemiid 
•	ságaskuššat movt risttalašvuohta oaidná sohkabeliid ja sohkabealrollaid
•	ságaskuššat movt risttalašvuohta oaidná eará oskkuid ja eallinoainnuid
•	buohtastahttit risttalašvuođa eará oskkuiguin ja eallinoainnuiguin

Filosofiija, etihkka ja eallinoaidnohumanisma
Oahpahusa mihttomearri lea ahte oahppi galgá máhttit
•	ovdandivvut eurohpalaš filosofiijahistorjjá guovddáš fáttáid antihka rájes otnážii
•	selvehit guovtti eurohpalaš filosofa váldojurdagiid, nubbi antihkkaáiggis ja nubbi fas ođđaset áiggis
•	selvehit ovtta kiinnálaš dahje ovtta indialaš filosofa váldojurdagiid
•	čilget guovddáš ehtalaš doahpagiid ja ákkastallanmodeallaid ja dovdát ja árvvoštallat iešguđetlágan ehtalaš jurddašanmálliid
•	ságaskuššat ehtalaš árvvuid ja norpmaid mat leat čadnon eamiálbmogiid kultuvrraide ja árbevieruide
•	ságastaladit earáiguin áigeguovdilis ehtalaš áššiid birra
•	selvehit ja ságaskuššat eallinoaidnohumanismma guovddáš iešvuođaid ja dimenšuvnnaid
•	ovdandivvut našuvnnalaš ja riikkaidgaskasaš humanismma váldosurggiid 1930-loguid rájes gitta dálá áigái ja digaštallat dáid surggiid ovttaláganvuođaid ja erohusaid
•	ságaskuššat movt muhtun filosofat oidnet sohkabeliid ja sohkabealrollaid

Árvvoštallan fágas osku ja etihkka
Loahppaárvvoštallama mearrádusat:

Oppalašárvosáni árvvoštallan
Jahkeceahkki | Ortnet
Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmat | Oahppit galget oažžut ovtta oppalašárvosáni

Eksámen - oahppit
Jahkeceahkki | Ortnet
Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmat | Oahppit sáhttet vuorbáduvvot njálmmálaš eksámenii. Eksámen ráhkaduvvo ja sensurerejuvvo báikkálaččat

Eksámen – privatisttat
Jahkeceahkki | Ortnet
Jo3 studerenráhkkanahtti oahppoprográmmat | Privatisttat galget váldit njálmmálaš eksámena. Eksámen ráhkaduvvo ja sensurerejuvvo báikkálaččat.

Árvvoštallama oppalaš mearrádusat leat oahpahuslága láhkaásahusas.