Sámiid Hilat lei aviisa man almmuhii / Klassekampen sámegillii ja dárogillii. Eai boahtán go golbma nummara. Artihkkalat čállojuvvojedje dárogillii ja lágádus Jår'galæd'dji jorgalii sámegillii. Dán artihkal lea Svein Lund heivehan dálá čállinvuohkái. 

Elfápmuhuksejeaddjit háliidit álbmoga duoga beale bargat - dadjet boazosápmelaččat Fállanuori guovlluin 

Guokte jage lea Porsa elfápmodoaibma plánaid dahkan elfápmohuksema Fállanuoris. Guovlu gos plánejit huksema dahkat, lea hui deaŧalaš guottet- ja guohtunguovlun 3000 bohccui. Easkka miessemánus dan jage boazusámit ja Fállanuori gielda bija norggarekordda. 

boazosámit ožžo diehtit plánaid birra, ja dalle áviissaid bokte. Dohkketmeahttun áššemeannudeapmi elfápmuhuksenáššiid hárrái ii leat ođas. Muhto jearaldat lea ahte eaba go Porsa elfápmodoaibma

Anders Mikkelsen Sara, 22. (biire boazuguohtunguovllu) ovdaolmmoš ovdaolmmoš)), muitala Sámiid-Hilaide: 

- Mii eat boahtán diehtit maidige ovdal go dan giđa go geasseguohtumiida joavddaimmet. Ii sámefáldi ge diehtán maidege. Lea go gal dat riekta ahte sámit ieža galget guorahit ja gulaskuddat goas ja gos elfápmohuksemat dáhpahuvvet. Mun ringejin Finnmark Kraftforsyning-ai ja jerren manne midjiide eai lean dieđihan maldige. Si vástidedje ahte sii eai dovdan namaid ja geat boazusámit doppe orro. Eai sii leat gal ollu rahcan. Sin plánat leat čielgas, bargat álbmoga duogabeale. Geassemánus juo áigo filkkadikki bákkohit ášši meannudit. Muhto nu ii šattan dáhpahuvvat, danne go lága mielde eai sáhte dákkar áššiid nu johtilit meannudit. 

- Dát ii leat vuosttaš geardde din geasseguohtunguovllus hehttehusat doibmiibiddjojit? 

- Ii leat vuosttas geardde, Porsa elfápmodoaibma lea juo dáppe. Guokte jávrri leat regulerejuvvon. Mii leat massan ollu guohtunsajiid, ja boares johtolgat leat giddejuvvon. Mii eat gal nu vuostalastan go Porsa huksejuvvoi. Muhto dal diehtit mald dákkar huksemat mielddisbuktet, de dal fet åtte nujohtitvuollai. 

Folldal-verk lea maiddai váldan ollu guohtunsajiid. Min duovdagat eai leat nu viidat, ja leat baktal ja råhppai. De vahagat mat juo leat dahkkon, leat doarvai. 

- Sáhtasit go čilgestit man láhkái dát huksemat boađasedje váikkuhit boazudollui? 

- Eat dieđe man stuorrat vahagat šattasit. Go jávrrit dulvaduvvojit, jiekŋa luoddanadda. Go ooda vaza muohtta, bohccot álkit gahccet luoddanemiidda. Dan láhkái leat ollu bohccoid massan Porsajávrri ealde. 

Muhto deataleamus lea ahte guohtetsajit billistuvvojit. Min guohtetsadje lea juste jávreguora mii dál dulvaduvvot galgá. Rusttetbargoáigge šaddá ollu ráfehisvuohta, ja dohko boahtá rusttetgeaidnu ja elfápmolinnja. 

- E-doaimmahanhoavda Hámmarfeasttas dadjá ahte ehpet boađe massit guohtunsajiid rusttetgeainnu geažil, sii bohtet geaidnuravddaid gilvit, ja dalle han šaddá eanet guohtun. 

- Sii han eai leat gilvan geaidnoravddaid Porsas Porsajávrai. De in dieđe galgat go sidjiide luohttit. 

- Jos huksemat doibmii biddjojuvvoše, gávdnabehtet go ođđa guohtetsajiid? 

- Dan fertet geahččalit. Muhto seamma buriid guohtetsajiid gal eat gávnna. Lea vejolaš gávdnat Fállanuorileagis, muhto dalle čuohčat boanddiid ala ja dan eat háliit. Mađe eambbo min guohtunguovllut gáržuduvvojit, dađe stuorit deaddu šaddá bonddiid gittiid ala. Ii leat maiddai álki gohtetsaji sirdit. Sáhttet vássit ollu jagit ovdal go álddut setnet ođđa sadjai. 

- De don oaivvildat dákkar huksen din boazodollui sáhtašii roassun šaddat? 

- Dan oalvvildan, mun dan láhkái geahčan ahte šaddá gažaldat 40-50 bargusaji rusttetáigge mii šaddá 3-4 jage, ja measta seamma ollu bargosajit boazodoalus agi beaivai. 

Geahča maiddái artihkkala seamma aviissas Rieppovuona ruvkkiid heaitiheami birra. 

Olbmot leat sajáiduvvan sihke ceaggumus vákkiide ja eanemus dálkái vuonaide, ja sáhttá juohkit suohkana 3 ássánguvlui: Olggut Gáivuotna, gos suohkanguovddáš Dálošvággi lea, siskkit Gáivuotna, gos Biertavárri lea báikkálaš guovddáš ja vel Olmmáivággi, gos bálválusfálaldagat leat Lávgiettis. 

Dálošvákkis leat čuovvovaš fálaldagat: ráđđeviessu, oadjokántuvra, livnnetkántuvra, bargokántuvra, biebmogávpi, hearvarássegávpi, hávdádusfitnodat, bensenstašuvdna, droššefitnodat, kioska, duodjegávpi, nuoraidklubba, mánáidgárdi, mánáid- ja nuoraidskuvla, valáštallanšillju, girjerádju, báŋku, poasta, rehketdoallokantuvra, bátnedoavttir, guovloáviisa, govvejeaddjit ja guossedállu (gáffádat, pub ja idjadeapmi). 

Olggut Gáivuonas leat maid Čieŋalluovtta ja Dážaluovtta gilit, (gos leat guolastanindustriija ja guollebiepmanrusttet. 

Biertaváris leat čuovvovaš bálvalusat: biebmogávpi, huksengálvogávpi, bensenstašuvdna, droššebiila, kioska, duodjegávpi, rehketdoallokantuvra, vuoktačuohppi, nuoraidklubba, válaštallanšillju, mánáidgárdi, dearvvásvuođaguovddáš mas lea doavttirkántuvra, boarrásiid siida ja fysikálalaš bálvalus. Mánáidskuvla lea Ruollaluovttas, su. 4 km. Biertaváris eret. 

Siskkit Gáivuonas lea ollu eanandoallu, ja dáppe leat bivttasgoarrunfitnodat, gođđinbádji ja ullogárrenfitnodat. Dasa lassin lea fitnodat bargohehttejuvvon olbmuid várás ja das leat bassaladdanfitnodat, murren ja eará buđaldeamit. 

Olmmáivákkis leat čuovvovaš fálaldagat: biebmogávpi, huksengálvogávpi, bensenstašuvdna, droššebiila, kioska, duodjegávpi, nuoraidklubba, valáštallanšillju, mánáidgárdi, mánáid- ja nuoraidskuvla, rehketdoallokántuvra, návetbargisearvi, giellaguovddáš, NRK Sámi Radio, vuoktačuohppi, gáffádat ja pub ja idjadeapmi. 

Skárfvággi ja Nuoráš gullet maid dán guvlui. Skárfvákkis lea guolleveajetrusttet.  Muđui lea ollu eanandoallu Olmmáivákkis, ja dáppe leat maid guollevuostáiváldin ja guollebiepmanrusttet. Olmmáivággi lea maid dovddus olgomáilmmis go leat stuorra geassedoalut: Guollefestivála geassemánus ja Riddu Riđđu suoidnemánus. 

ALE BALA GOASSEGE JEARRAMIS VEAHKI GO LEAT GIRJERÁDJOSIS. MII GEAT BARGAT GIRJERÁDJOSIS VEAHKEHIT DU EANDALII GÁVDNAT DAN MAID OZAT! 

Sámi allaskuvlla girjerádjosa vuosttamuš doaibma lea gokčat diehtoháhkandárbbu allaskuvlla bargiide ja studeanttaide (siskkáldas geavaheddjiide). Girjerájus lea goitge maid rabas álbmogii muđui (olggobealgeavaheddjiide). Luoikkaheaddji ferte deavdit skovi mas leat luoikkaheaddjidieđut, ja mas maid dohkkeha girjerájusnjuolggadusaid. 

Bagádallat luoikkaheddjiide mo ohcat girjjiid/dieđuid diehtovuorkkain. 

Luoikkahit girjjiid/artihkkaliid eará girjerádjosiin gáiddusloana bokte. 

Sámi allaskuvlla girjerájus atná BIBSYS-girjerájusvuogádaga. BIBSYS-diehtovuorkái beassá interneahta bokte. 

Buot siskkáldas geavaheddjiide fállo oahppu girjerádjosa systemain ja doaimmain. Dasa lassin addo oppalaš bagadallan dárbbu mielde ja oahppu sierra fáttáin – mat eai leat čadnon diehtogálduide. Siskkáldas geavaheddjiide leat buot bálvalusat nuvttá. Olggobealgeavaheadjit sáhttet atnit girjerádjosa čoakkáldagaid luoikan- ja sisabuktineavttuid vuođul. Bagadallama/veahki ožžot jus girjerájusbargiin lea áigi dasa, dehe sierra šiehtadusa mielde. Eará girjerádjosiid fálaldagaid sáhttá atnit dušše sierra šiehtadusa mielde. 

Studeanttat ja olggobealgeavaheaddjit sáhttet atnit girjerádjosa kopimášiinna go lea kopierenkoarta. Kopierenkoartta oažžu oastit skuvllas. 

a) Dábálaš luoikanáigi girjerádjosa girjjiide lea 4 vahkku, ja govvá-ja jietnamediaide lea fas 1 vahkku jos eará ii leat daddjon. Ii leat mearri galle girjji luoikkaheaddji sáhttá oktanaga ruoktot luoikkahit, muhto luoikkaheadjit ávžžuhuvvojit buktit ruovttoluotta mediaid nu jođánit go vejolaš. á) Girjjit ja eará almmuhusat mat leat biddjon gáldoossodahkii dehe eará erenoamážit merkejuvvon hilduide (omd. pensumhilduide) sáhttet dušše atnot girjerádjosis/lohkánlanjas. b) Áigečállagat ja áviissat sáhttet dušše adnot girjeradjosis/lohkánlanjas. Dáid ii sáhte luoikkahit. Fágabargit sáhttet luoikkahit sierra šiehtadusa mielde. c) Girjerádjosa erenoamáščoakkáldagá sáhtta atnit dušše girjerádjosis. Dát čoakkáldat lea sierra merkejuvvon. č) Luoikkahuvvon girjjiid sáhttá várret. Várrejeadji biddjo vuordinlistui ja oažžu dieđu go girjji sáhttá viežžat. Jus máŋggas vurdet seamma girjji, de meannuduvvo listu kronologalaččat. 

a) Go luoikanáigi lea nohkán, galget girjjit/mediat buktot ruovttuluotta. Muđui sáddejuvvo buktinmuittuhus/-gáibádus. Jus eará luoikkaheaddji ii vuordde dehe jus eará ii hehtte, de sáhttet girjeloanat ođástuvvot. á) Jus ii buvtte ruovttuluotta áigemeari sisa, de sáddejuvvo buhtadusgáibadus girjjiin dehe eará mediain maid leš luoikkahan girjerádjosis. Dat mielddisbuktá maid ahte luoikkaheaddji massá vuoigatvuođa luoikkahit dan lohkanbajis ja vel čuovvovaš lohkanbajis. b) Luoikkaheaddjis lea geatnegasvuohta buhtadit girjjiid dálá njuolggadusaid mielde (gea. haddelisttu). Jus muhtun girji ii leat bukton ruovttuluotta maŋŋil go golmma geardde lea gáibiduvvon, de sáddejuvvo reive dán birra ja das maŋŋil rehket. 

Hattit leat biddjon dan vuođul ahte galget gokčat ođđa girjji/áigečállaga oastima, ja visot goluid mat leat mannan sisagáibideapmái gitta dassážii go rehket lea sáddejuvvon. (Njuolggadusat sisabuktimii luoikkahuvvon girjjiide/áigečállagiidda). Luoikkaheaddjis lea maid vejolaš oastit seammálágán girjji sádjái. 

Earenoamáš divrras girjjiide/mediaide biddjo haddi sierra, ja sáhttá biddjot badjelii go dábálaš haddi. 

Sierra šiehtadusa mielde olggosgoluid ektui. Reviderejun 08.06.07 

Allaskuvlla direktora dohkkehan fágaservviiguin ráđđádallama vuođul. 

Boazosápmelaččat Áisaroaivvis: - Mii dat galggašeimmet duoddara badjel mearridit! — Sámit dat galggasedje duoddara badjel mearridit. Dan goittot oaivvildit buot boazosámit. Nu čielgasit vástideigga Mikkel Per Persen Sara ja bárdni Mikkel Isak Sára Áisaroaivvis gažaldahkii geain galggasii leat vuoigatvuohta Finnmarkku duoddariidda, sámi álbmogis vai Norgga stáhtas. 

- Mun oaivvildan ii leat riekta ahte dusse stáhta galgá mearridit, Mikkel Per Persen Sara joatká. Mis lea uhcan dadjamussan. Muhto mis dat galggasii leat eanemusat maid dadjat. Mii leat guhká dáppe ássan. Mii johtit ja ássat duoddaris. Mii leat riegádan ja bajásšaddan dáppe. Dan dihtii duottar midjiide gullá. Dal duovdat ahte dađistaga manas mannat. Loahpas várra jávka boazodoallu ge. Dulvadeamit ja geaidnorohkadeamit dáhpahuvvet juohke sajis, ja midjiide šaddet unnit ja unnit guohtunguovllut. 

- Muhto mii eat sáhte vuollái addit, nu guhká go nagadit boazudoaluin bargat, bártni. 

- Čielggadeamis (Ressursalávdegotti čielgadeapmi, NOU 1978:18) čuožžu ahte dušše «muhtun såmejoavkkut» čuoččuhit ahte Duottar gullá sámiide? - Dat ii leat duohta. Buohkat, geaid dovdan, oaivvildit seamma: Mii dat galgat Duoddar badjel mearridit, bárdni deattasta. 

Mikkel Logje, rávis olmmái gii NBR-as lea áktiivvalaččat bargan, earret eara boazodoallulágain, dadjá maid Sara ge: Dat ii váldde lági ahte Norgga stáhta galgá Duoddar badjel mearridit. Sii han eai dieđe movt dáppe dilli lea, eai ge dieđe movt Duottar galgá geavahuvvot. Sámi lávdegottit dat galggaše sámi guovlluid guorahit. 

Blackfire atná rock-musihka vearjun dáistalit iežaset álbmoga beales. 

Navajoálbmot lea Davvi-Amerihka stuorimus álgoálbmot. Navajo County dahjege Navajo-reserváhta lea juohkásan Arizona, New Mexico ja Utah oassestáhtaid gaskan. Trio Blackfire lea eret Davvi-Ariozonas, Navajo-reservahtas mii gullá Diné-álbmogii – mii fas bealistis lea okta Navajo-álbmoga čearda. Sii leat juo álggurájes, jagis 1989, čuojahan punk, hard rock ja árbevirolaš navajomusihka seaguhusa. Blackfire miellahtut leat Klee Benally, lávlun ja gitára, su viellja Klayson rumbbuin ja sudno oabbá Jeneda guhte čuojaha bássa. Sin musihka lea hui molsašuddi ja iežaslágan, ja das leat čielga čujuhusat omd. dakkár joavkkuide go Ramones, Bad Brains, Type O Negative ja Woodie Guthrie. 

Davvi-Amerihká álgoálbmogat leat dan rájes go eurohpalaččat bohte dohko, vásihan vilgesolbmuid dáfus vealáheami ja álbmotgoddima. Ainge sii fertejit čuožžilit gáibidit iežaset vuoigatvuođaideaset. Sierraárvvolašvuohta maid ráđđe ainge. Navajoat leat oktiibuot 300.000, mii lea jávkadahtti uhca oasáš USA olmmošlogus. 

Blackfire dáistala eiseválddiid ja vealaheami vuostá. Sin giella lea rock, ja dainna sii jokset máŋgasa iežaset jurdagiiguin. Sii leat johtán ollu USAs ja Kanadas, maiddái Eurohpas leat sii dahkan soames turnéa, ja guovtte geardde sii leat čuojahan Festival in the Desert -festiválas Malis, Afrihkas. 

Ramones váikkuhusas Blackfire musihkii ii leat eahpádus, vaikko Blackfire vuohki leage eanet aggressiiva go ovdagovastis. Ramonesa lávlu Joye Ramone guoimmuhii guovtte lávlagis Blackfire One Nation Under skearrus 2002. Dát leige maŋimuš geardi go son barggai studios ovdalgo jámii. 

Blackfire lea politihkalaš joavku. Sis lea čielga sosiálpolitihkalaš sidoallu lávlagiinniset, go lávlot ee. eiseválddiid vuolušteami, álgoálbmogiid bággofárrema, siskkáldas veahkaválddi, álbmotgoddima, olmmošvuoigatvuođaid ja álbmogaset árbevieruid seailluheami birra. Gávccenuppelot jagi leat sii bargan iežaset álbmoga rivttiid ovdii ja árvideames jotket bargguineaset ain guhkás boahtteáigái. Doarjjo sin dáistaleami ja boađe Olmmáivággái gullat ja oaidnit sin! 

Joavku lea áiddobáliid leamaš studios báddemin ođđa skearru mii galgá almmuštuvvat giđa mielde. 

Duohtadieđut Gáivuona suohkan lea Ivgovuona oalgevuotna Davvi-Romssas. Suohkanis leat rádji Omasvuona suohkanii oarjelulábealde, Ivgu suohkanii orjjábealde, Ráissa suohkanii davábealde, ja Enodaga suohkanii Suomas lulábealde. 

Romsa-Dálošvággi: 7 miilla jus johtá feargga mielde, 18 miilla jus vuodjá Burgena bokte. Storslett-Dálošvággi su. 5 miilla. Storslett lea Dávvi-Romssa regiovnna gávppášanguovddáš. 

Lagamus girdihápman lea Reaššis Ráissa suohkanis, su. 4 miilla davábeal Dálošvákki. Romssa girdihápman lea dattetge eanemus atnon girdimátkkiide. 

Dat mearkkaša ahte mis leat ollu meahcceressurssat. Gáivuona suohkan lea ge eanemus várrái suohkan Romssa fylkkas. Eanet go 75% suohkanis leat eanet go 600 mehtera ábi badjel. Su. 120 km 2 lea meahcci, 30 km 2 lea sáivačáhci ja eanendoallu atná su. 12 km 2. lea sullii 8 miilla guhkku. 

Dat buktet erenoamáš vejolašvuođaid meahccástit ja johtit olgun. 

Dego máŋgga iežá suohkaniin dan, lea suohkan mearridan plánastis deattuhit barggu ovdanahttiimiin, ealáhusovdanemiin, nuoraiguin ja birasgáhttemiin. Dasa lassin bargá suohkan dan ala ahte ovdanit iežas fálaldaga kvalitehta. Suohkan bargá maid regionála dásis, ea.ea. nuoraidprošeavttain. 

Suohkanis lea buorre dálkadat. Lea unnán muohta ja arvi iežá Romssa suohkaniid ektui. 

Ahte EO háhpohallá Norgga rikkis guolleressursaid - ja ahte EO-lahttovuohta mielddisbuktá ahte EO ollásit álgá hálddašit min guolleressurssaid - lea dađistaga šaddan bures dovddusin. Dat mii ii leat nu dovddus, lea ahte seammá ládje geavvá meahcceressurssaiguin nai. 

Lea juo nu Norggas, olggobealde EO:a, ahte ruhtagievrras fanaseaiggádat leat váldán stuora osiid guolásteames ja vuotnabivdit leat dađistaga vuoittáhallan. 

EEO-šiehtadusa bokte besset olbmot EO-riikkain oastit Norgga guolleindustriija, ja jus Norga šaddá EO-lahttun, sáhttet olgoriikka fanaseaiggádat oastit Norgga fatnasiid ja bivdit min kvotain. EO:a duopmostuollu lea mearridan ahte dakkár "kvota-njuikun" lea lobalaš ja ahte ii dárbbaš buktit guollehivvodaga dan riikii mas lea dat kvota. 

Jus Norga šaddá EO-miellahttun de šaddá Norgga guolástanguovlu gaskal 12 ja 200 miilla oassin EO:a oktasaš guolástanguovllus. Midjiide ii leat 12-miillasaš rádjige sihkaraston guhkelii go jahkái 2002. Dan rájes galget buot EO-riikkat beassat bivdit visot EOa guolástanguovlluin, ja jáhkkimis eai addo nášuvnnalaš kvotatge. Norggas ii leat lohpi bálkestit guliid mat eai deavdde mihtuid, muhto EO:as gáibiduvvo dat! Mo dalle galgá bearráigeahččat man ollu guolli goddo mudden dihte dan ahte kvotaid badjel ii bivdojuvvo? 

Odne ii leat lohpi fievrridit guliid njuolga Norgga čađa. EOa lahttovuođain sáhttá juohke EO-borgár oastit kája, máksit 15000 kr. olggosfievrredanlobi ovddas ja sáddet guoli njuolga kontinentii trailáriiguin, guoskatkeahttá norgga guolleindustriija bargiin. árvvus dáhpáhuvvá diet juo EEO-šiehtadusa olis. EEO-šiehtadusain addit dađistaga eanet oasi Norgga dorskekvotas, Jagis 1997 sáhttá EO oažžut 20% das. Deaddu šaddá losit go diehtit ahte EO bivdá 3,5 geardde nu ollu go Norga, muhto sáhtášii váldit 10 geardde eambbo. 

Go Norga rahppo "Europái" leat ollu eará luondduváljit go guolli mat leat miellagiddevaččat. Davvi-Norga orru leame "Europa maŋimus meahcci" daidda geat orrot Gaska-Europas, mii lea nuoskkiduvvon ja gos leat badjelmeare olbmot. Dáppe geasuhit luondduvásihusat nugo jávreoaggun, bivdin, luomečoaggin ja "safari" skohteriiguin, njealljejuvllat sihkkeliiguin ja girdiiguin. Ii leat váttis ipmirdit ahte báikkálaš olbmot maiddái dáppe sáhttet massit daid luondduváljiid maiguin leat birgen čuđiid jagiid čađa. Odne sáhttá Norga muddet olgoriikalaččaid bivddu, guolleoagguma, luomečoaggima ja eará luonddugeavaheami. EO-lahttovuođain massá Norga dien muddenvuoigatvuođa ja rájit šaddet dađistaga rahppot. Eanet meahccegeavaheapmi billista ja unnida luondduváljiid máŋgga saji. Stáhta ferte dalle muddet dan johtolaga, muhto EO-njuolggadusaid mielde eai oaččo dat leat vealaheaddji njuolggadusat. Dat čuohcá erenoamážit dahkár luonddugeavahemiide maid báikkálaš olbmot leat atnán, nugo fierpmásteapmái. Guolástanmuddemis ja meahccegeavaheamis ii leat dušše sáhka EO ja EEO birra. EO-lahttovuohta nanusmahttá garrasit dan guvlui ahte báikkálaš olbmuin váldit váljiid ja jávkadit vejolašvuođaid jorgalahttit dien ovdáneami politihkalaš rievdademiiguin Norggas. Ii oktage dieđe odne man ollu Norga bággejuvvo rievdadit ressursahálddašeami EO:as iige EEO:as. Orru maid nu ahte eiseváldit eai nu beroš das diehtit maidege. Muhto mii diehtit ahte EO váikkuha ressursahálddašeami guovtte ládje: 

1. Ressurssat mat dál leat báikkálaš olbmuide, dahje Norgga stáhtaborggáriida várrejuvvon, rahppojit buohkaide. Ráđđehus lea dál juo jávkadan njuolggadusa mii hehtte olgoriikalaččaid bivdimis eambbo go 5 km luottas eret. Dat lea oassin ráđđehusa EO-heivehallamis. EO:as sáhttet olgoriikalaččat oastit bivdin- ja guolástanvuoigatvuođaid priváhta eatnamis maid. Sii ožžot vejolašvuođa álggahit dahje oastit turistafitnodagaid mat fievrridit turisttaid guollejávrriide ja mehcciide girdiiguin ja skohteriiguin. Go rádjebearráigeahčču heittihuvvo, ii leat šat vejolaš doalahit dan gáibádusa ahte guollebivdinávdnasat maid olgoriikkain buktet galget leat buhtásat. Lea ballamis ahte guolledávddat lasket. 

2. Midjiide šaddet oktasaš gáhttennjuolggadusat mat gildet árbevirolaš geavahanvugiid. EO lea mearridan ahte muhtinlágán lottit galget suodjaluvvot oba EO-guovllus. Daid gaskkas lea giron, rievssat, garjá ja skire! Gárdebivdin ja monnečoaggin lea lobiheapmi. Finnmark Dagblad čálii ahte"...šaddá váttisin Norgii oažžut spiehkastagaid EO:a njuolggadusain." Diibmá mearridii EO makkár oktasaš njuolggadusat galget leat elliide ja rásiide mat galget gáhttejuvvot EO-guovllus, earret eará čeavrris, njuorju ja buotlágaš fállát. EO:as bohtet ain ođđa ja ođđa njuolggadusat, ea. ea. lea EO mearridan oktasaš vearjolága ja njuolggadusaid mo goddon elliid galgá hálddašit. 12 diimmu sisa galgá ealli mii lea goddon buktot biergoguovddážii jus galgá vuvdojuvvot. Norgga EO ohcamušas lea Norga dohkkehan Maastrichtšiehtadusa, ja nu maiddái ahte čatnevaš boahtteáiggi mearrádusat dahkkojit eanetloguin. Mii čadnot dasto dohkkehit buot EO:a njuolggadusaid, sihke daid mat odne leat ja daid mat boahtteáiggis dahkkojit. 

Eará artihkkalat EU:a birra Eará artihkkalat sámegillii álgosiidui sveilund@online.no 

Fága ulbmil Biebmu ja borran lea deaŧalaš fysalaš, psyhkalaš ja sosiálalaš dearvvašvuhtii. Máhtolašvuohta biebmodábiid, eallinvuogi ja dearvvašvuođa oktavuođa birra sáhttá unnidit álbmoga dearvvašvuođaerohusaid. Min biebmodábit speadjalastet sihke ovttaskas olbmo válljemiid, kultuvrralaš ovdanbuktimiid ja oskku, ja leat dainna lágiin oassin min identitehtas. Sámi árbevirolaš biebmoráhkadeami bokte sáhttá sirdit árbemáhtu ođđa buolvvaide. Lassin diđolašvuhtii sámi, dáčča ja davviriikkalaš biebmoárbevieruide, lea eamiálbmot- ja máŋggakultuvrralaš servodagas deaŧalaš máhttit eará kultuvrraid biebmoárbevieruid. Dat sáhttá ovddidit olbmuidgaskasaš áddejumi ja earáid árvvusatnima. 

Borramušgálvvuid valljodat lea lassánan, ja dat buktá geavaheaddji gelbbolašvuhtii stuorát gáibádusaid, vai máhttá dahkat diđolaš válljemiid mat gusket iežas dearvvašvuhtii ja iežas birrasii. Biebmu- ja dearvvašvuohtafága galgá váikkuhit dasa ahte oahppit ohppet birget árgabeaivvis. Dasa lassin galgá fága veahkkin ovddidit návcca válljet ja kritihkalaččat reflekteret biepmu ja borrama birra, ja movttiidahttit diđolaš válljemii ja dearvvašlaš eallinvuohkái. Biebmu ja dearvvašvuohta lea praktihkalaš fága man oahpahus galgá arvvosmahttit oahppi ráhkadit biepmu, ovddidit bargomovtta ja buriid bargodábiid, ja šaddat diđolaš geavaheaddjin, vai nákce váldit ovddasvástádusa biepmu ja borrama ektui, sihke ruovttus, astoáiggis ja bargo- ja servodateallimis. 

Biepmoráhkadeapmi ovttas earáiguin dahje earáide, ja guossoheapmi, sáhttá ovddidit návcca ovddasmorrašii, ovttasbargui, oktavuhtii ja ovddasvástádusdiđolašvuhtii, ja buoridit sosiála gealbbu. Biebmu ja dearvvašvuohta lea hutkkálaš fága ja oahppi galgá beassat geahččaladdat ja ovddidit kritihkalaš árvvošteami biepmu ja borrama ektui. Dainna lágiin sáhttá oahppi movttiidahttojuvvot atnit iežas gelbbolašvuođa olggobealde skuvlla ja muđui eallimis. 

Guoddevaš šaddorádjama bokte luonddus ja lagasbirrasa biebmoresurssaid geavaheami bokte besset oahppit oaidnit makkár riggodagat lagasbirrasis gávdnojit ja movt dain sáhttá ráhkadit buktagiid. Oahppit ožžot geahččaladdama ja hutkama, árvvoštallama ja máistima ja reflekterema bokte movtta hutkat ođđa biepmuid ja biebmoráhkademiid. Fága addá buriid vejolašvuođaid ovttasbargat ruovttuin, báikkálaš biebmobuvttadeddjiiguin, biebmobearráigeahčuin ja skuvlla dearvvašvuođabálvalusain. 

Fága váldooasit Fága lea juhkkojuvvon váldoosiide maidda leat hábmejuvvon gelbbolašvuođamihtut. Váldooasit dievasmahttet guđet guimmiideaset ja fertejit gehččojuvvot oktavuohtan. Go olaha ulbmiliid ovtta oasis, de dat seammás ovddida gelbbolašvuođa eará osiin. 

Biebmu ja dearvvašvuohta fágas leat gelbbolašvuođamihtut vuođđoskuvlla 4., 7. ja 10. jahkecehkiid maŋŋel. 

1.- 10.	Biebmu ja eallinvuohki	Biebmu ja geavaheapmi	Biebmu ja kultuvra 

Biebmu ja eallinvuohki Váldooasis Biebmu ja eallinvuohki lea ulbmil ovddidit gálgga ja movtta válljet dearvvašlaš eallinvuogi. Váldooasi oahpahusas lea vuođđun oktiiheivehit bibmosis buori biepmu dearvvašvuođaeiseváldiid ávžžuhusaid mielde dearvvašlaš biebmodoalu birra. Das deattuhuvvo ahte biepmut leat iešguđelágánat, lusttolaččat ja njálgát. Biepmu, eallinvuogi ja dearvvašvuođa oktavuođaid birra lea deaŧalaš reflekteret. 

Biebmu ja geavaheapmi Váldooasis Biebmu ja geavaheapmi lea sáhka iešguđet borramušgálvvuin, gálvomerkemiin ja buvttademiin ja olbmos kritihkalaš ja ovddasvástideaddji geavaheaddjin. Gálggaid ja movttiideami ovddideapmi deattuhuvvo, vai olmmoš máhttá válljet eallinvuogi mii vuhtiiváldá olbmo jabirrasa.Váldooasis deattuhuvvojit luonddu šaddorádjama vásáhusat ja reflekteremat iežas barggu ekonomalaš ja dearvvašlaš árvvu birra borramuščohkkema oktavuođas. Váldooassi guoskkaha ahte olmmoš galgá haddediđolaččat gávppašit ja máhttit vurket biepmuid rivttes ládje. Dát guoská maiddái biebmoekonomiijii. Váldooassái gullá fitnodeapmi hutkkálaš proseassan jurdaga rájes gitta válmmas buktagii. 

Biebmu ja kultuvra Váldooasis Biebmu ja kultuvra deattuhuvvojit vásáhusat árbevirolaš biepmuiguin sámi, dáčča ja davviriikkalaš kultuvrrain. Váldosuorgái gullet eará eamiálbmogiid, iešguđet kultuvrraid ja oskkuid biepmut ja boradandábit. Váldooassi fátmmasta maid oahppat iešguđetlágán biebmoráhkadanvugiid. Sihke biepmu ráhkadeapmi ja ovdanbuktin leat čadnon teknologiijai ja designii. 

Fága diibmolohku Diibmolohku lea almmuhuvvon 60-minuvtta ovttadahkan. 

Vuođđogálggat fágas Vuođđogálggat leat integrerejuvvon gelbbolašvuođamihtuide gos dat leat mielde ovddideame fágagelbbolašvuođa ja leat maid oassin das. Biebmu ja dearvvašvuođafágas ipmirduvvojit vuođđogálggat ná: 

Máhttit njálmmálaččat ja čálalaččat ovdanbuktit biebmu ja dearvvašvuohtafágas lea válddahallat máistuma, hája ja estetihka. Fágahivvodaga áddejupmi lea čadnon njálmmálaš ovdanbuktimii ja čálalaš bargui. Borrandiliid oktavuođas lea gulahallan ságastallama bokte deaŧalaš. Njálmmálaš gálggat biebmu ja dearvvašvuohtafágas leat válddahallat praktihkalaš váttisvuođaid ja hábmet gažaldagaid, fágii gullevaš jurdagiid ákkastallat ja ságastallat ovttas earáiguin. Viežžat dieđuid dakkár surggiin fágas gos leat unnán čálalaš gáldut, mearkkaša geavahit njálmmálaš gálggaid. Čálalaš gálggat adnojit earet eará go čállá iežas bagadusaid ja bargovugiid, bovdehusaid, go ráhkada govvosiid ja go árvvoštallá doaimmaid. 

Máhttit lohkat lea biebmu ja dearvvašvuohtafágas suokkardit, dulkot ja reflekteret fágalaš teavsttaid mat dađistaga šaddet váddáseabbo. Galgá máhttit čohkket, veardádallat ja vuogáidahttit dieđuid bagadusain, geavahančilgehusain, gálvomearkkain, máidnosiin, diehtojuohkinávdnasiin ja eará áššeprosateavsttain, ja daid kritihkalaččat árvvoštallat fága ulbmila vuođul. 

Máhttit rehkenastit biebmu ja dearvvašvuohtafágas lea deaŧalaš praktihkalaš barggus bagadusaiguin.Máhttit rehkenastit leat maiddái deaŧalaš biepmus- ja energiijasisdoalu árvvoštallamis ja gálvvuid hattiid veardádallamis. 

Máhttit atnit digitála reaidduid biebmu ja dearvvašvuohtafágas rahpá vejolašvuođa dieđuid ohcamii, biepmussisdoalu veardádallamii ja árvvoštallamii, ja fágalaš sisdoalu ovdanbuktimii. 

Biebmu ja eallinvuohki Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	ráhkadit sihkkaris biepmu •	heivehit ja ráhkadit iđitbiepmu, skuvlabiepmu ja gaskabiepmu dearvvašvuođaeiseváldiid ávžžuhusaid mielde dearvvašlaš biebmodoalu birra •	válljet dearvvašlaš biepmuid ja juhkosiid mat leat oassin dearvvašlaš biebmodoalus •	mihtidit ja vihkket go čuovvu bagadusaid ja go ráhkada biepmu •	doalahit čorgatvuođanjuolggadusaid 

Biebmu ja geavaheapmi Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	murjjiid, šattuid, ruotnasiid ja eará biebmošattuid namaid, ja válddahallat iešguđet iešvuođaid •	muitalit makkár buktagiid oažžut guolis, mearabiepmus, šibihiin, bohccos ja eará fuođuin •	dovdat álkkes gálvomerkema •	muitalit movt dábálaš biepmuid galgá vurkkodit sihke ruovttus ja meahcis 

Biebmu ja kultuvra Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	váikkuhit buori loaktimii boradettiin ja ságastallat sihke sámi, dáčča ja eará kultuvrraid borranvieruid birra •	guossohit biepmu ja ovttasbargat maŋŋebargguin •	ráhkadit iežas niesteseahka, gávdnat buori gáfestallansaji, ráhkadit dola ja biepmu olgun ja máhttit meannudit dollagáttis •	plánet ja čađahit doaluid dahje čoagganemiid 

Biebmu ja eallinvuohki Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	ráhkadit sihkkaris biepmu ja biepmu mii lea bibmosa dáfus buorre, ja čilget makkár sadji iešguđet borramušjoavkkus lea biebmodoalus •	čilget movt biebmu doaibmá rupmaša energiijagáldun ja huksenávnnasin •	ságastallat dearvvašvuođaeiseváldiid dearvvašlaš biebmodoalu ávžžuhusaid birra ja buktit ovdamearkkaid biebmodoalu, dearvvašvuođa ja eallinvuogi oktavuođain •	gávdnat dieđuid iešguđet gálduin, maiddái njálmmálaš gálduin •	čuovvut bagadusaid •	digaštallat maid biebmosihkarvuohta ja sihkkaris biebmu mearkkaša •	rehkenastima bokte stuoridit ja unnidit hivvodagaid bagadusain, geahččaladdat daid ja árvvoštallat bohtosa 

Biebmu ja geavaheapmi Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	digaštallat buktagiid dieđuid ja iešguđet gálvvuid máidnosiid •	árvvoštallat, válljet ja gávppašit birasdiđolaččat •	čoaggit ja vurket murjjiid, urtosiid ja eará šattuid ja árvvoštallat makkár ovdamunit leat  gilvimis ja biebmoviežžamis luonddus •	hutkat, ráhkadit ja ovdanbuktit muhtun buktaga 

Biebmu ja kultuvra Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	ráhkadit sámi, dáčča ja davviriikkalaš kultuvrraid borramuša •	biebmoráhkadeamis gieđahallat ja geavahit guoli ja šattuid luonddus •	muitalit báikkálaš ja árbevirolaš vugiid birra movt geavahit ja vurkkodit luonddu biebmoriggodagaid •	ráhkadit iešguđet kultuvrraid biepmu ja veardidit biebmo- ja borranvieruid •	ráhkadit biepmu dolas ja válddahallat biebmoráhkadan- ja borranvieruid lávus 

Biebmu ja eallinvuohki Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	plánet ja ráhkadit iešguđetlágán sihkkaris, ja bibmosa dáfus buori biepmu ja čilget makkár bibmosat borramušgálvvuin leat •	digitála reaidduiguin meroštallat energiija- ja biepmussisdoalu borramušain ja juhkosiin ja atnit bohtosiid go ráhkada biepmu •	muitalit earáide movt borrandábit sáhttet váikkuhit buozalmasvuhtii mas lea oktavuohta eallinvuohkái ja biebmodollui •	veardidit iežasráhkadan biepmuid dearvvašvuođaeiseváldiid biebmoneavvumiid ektui •	árvvoštallat biebmodoallodieđuid ja máidnosiid medias 

Biebmu ja geavaheapmi Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	plánet oastima, árvvoštallat ja válljet gálvvuid ehtalaš ja guoddevaš eavttuid vuođul •	ságaskuššat movt iešguđetlágán márkanfievrridanvuogit sáhttet váikkuhit geavaheddjiid biebmogálvoválljemii •	ovdánahttit, buvttadit ja juohkit dieđuid buktagiid birra ja máinnustit muhtun buktaga 

Biebmu ja kultuvra Oahpahusa mihttu lea ahte oahppi galgá máhttit •	ráhkadit biepmu šibiha, bohcco dahje fuođđu, guoli ja mearabiepmu álgoávdnasiin, •	geavahit doahpagiid mat gusket njuovvamii, ja ruvjemii ja rihttemii, ja guoli čollemii ja filearastimii, ja válddahallat movt ávkkástallat iešguđetlágán ruvjjiid/osiid •	veardidit sámi ja eará eamiálbmogiid biebmoárbevieruid ja reflekteret movt biebmokultuvrrat váikkuhit nuppit nuppiid •	hutkat ja geahččaladdat ođđa borramušaid iešguđet biebmokultuvrrain iešguđetlágán álgoávdnasiiguin ja biebmoráhkadanvugiiguin •	plánet, ráhkadit ja guossohit borramuša iešguđetlágán sosiála oktavuođain ja geavahit osiid iežas kultuvrras estehtalaš ovdanbuktinvuohkin •	válddahallat árbevirolaš vugiid biepmuid sáltemis, goikadeamis ja suovastuhttimis 

Oppalašárvosáni árvvoštallan Jahkeceahkki	Ortnet 10. jahkeceahkis dahje dan ceahkis mas fága loahpahuvvo	Oahppit galget oažžut ovtta oppalašárvosáni. 

Eksámen - oahppit Jahkeceahkki	Ortnet 10. jahkeceahkis dahje dan ceahkis mas fága loahpahuvvo	Ohppiin ii leat eksámen. 

Eksamen - privatisttat Jahkeceahkki	Ortnet 10. jahkeceahkis dahje dan ceahkis mas fága loahpahuvvo	Fágas ii leat privatistaortnet. 

Árvvoštallama oppalaš mearrádusat leat oahpahuslága láhkaásahusain. 

Strátegalaš plána sámi mánáidgárddiide 2002–2005 Maid mánnán oahppá, boarisin máhttá 

Olggošgovva: Inger Seierstad. Illustrášuvnnat s. 4, 7 ja 10: Liisa Helander. Hápmi: Fasett Blå. Buvttadeapmi: Bjørkmanns, Alta 

Poastaboksa 144, N-9730 Kárášjohka. Telefuvdna (47) 78 47 40 00. Telefáksa (47) 78 47 40 01. E-boasta: samediggi@samediggi.no Interneahtta: www.samediggi.no 

Strategalaš plána sámi mánáidgárddiide 2002–2005 Mearriduvvon Sámedikkis 2002 skábmamánus 

Dalá Sámi oahpahusráđđi ráhkadii 1995:s Norgga vuosttaš strategalaš plána sámi mánáidgárddiide áigodaga 1996-2001 várás. Sámi oahpahusráđđi lea maŋŋil šaddan oassin Norgga Sámedikkis. Stráteglaš plána sámi mánáidgárddiide áigodahkii 2002–2005 lea dál ođastuvvon ja ođđa plána lea mearriduvvon Sámedikkis 30.11.01. 

1.2 Višuvdna/ulbmil Mánáidgárdi mii lea buorre sámi mánáide, addá mánáide sámi identitehta. Dat juogada mánáide sámi rikkis kultuvrras ja boktá máná váimmugiela ilu. Ulbmilat: 

1.1 Sámi mánáidgárddit čilgejuvvon oanehaččat Definišuvdna/áddejupmi 

Mánáidgárdi galgá nannet ja ovddidit sámegiela ja sámi kultuvrra mánáidgárddiin gos leat sámi mánát, ja veahkkin virkkosmahttit ja ođđasit ealáskahttit sámegiela. Mánáidgárdi galgá veahkkin ovdánahttit sámi mánáid sámi identitehta ja maid oažžut sin oadjebassan kultuvrraseaset ja gielaseaset, ja illudit gielaineaset ja kultuvrraineaset. Sámegielas ja sámi kultuvrras galget leat buorit eavttut mánáidgárddis. Buot oasálaččat galget veahkkin fuolahit ahte sámegiela ja sámi kultuvrra ovdánahttin sihkkarasto ja ovddiduvvo mánáidgárddiin. Višuvnnat ja ulbmilat leat vuolggahuvvon dáin plánain: 

• Mánáidgárdeláhka oktan rámmaplánain • Sámedikkeplána 1998–2001. 

Sámedikkeplána 1998–2001 cealká ahte sámi mánáidgárddit mearkkašit ollu sámegiela ovdáneapmái ja sámi mánáid bajásšaddamii oppalaččat. Sámi mánát bajásšaddet servodagas gos lea kultuvrralaš ja gielalaš eatnatvuohta. Sámi mánáidgárddiin lea erenoamáš ovddasvástádus leat báikin gos sámegiella ja sámi kultuvra gaskkustuvvo, nannejuvvo ja ovddiduvvo. 

Mánáidgárddi rámmaplána čilge sámi mánáidgárddi ná: «Sámi mánáidgárdi lea mánáidgárdi gos leat sámi sogat mánát – sámit. Mánáidgárddi ulbmil lea nannet mánáid sámi identitehta ovddidettiin sámegiela geavaheami ja gaskkustettiin sámi kultuvrra. Mánáidgárddi jođihit sámi pedogogalaš bargit.» Rámmaplánas ja mánáidgárdelágas čilgejuvvo sámi mánná ná: «buot mánát geain nubbi dahje goappašat váhnemat leat sápmelaččat» . Mánáidgárdelága 7 cealká ahte : «Mánáidgárddit mat leat sámi mánáide ja sámi guovlluin, galget vuođđuduvvot sámi gillii ja kultuvrii.» Lága mearkkašumiin celko ahte dát lađas 7:s ráddjejuvvo nu ahte guoská dušše sámi guovlluide, namalassii gielddaide mat gullet sámi giellalága hálddašanguvlui. Mánáidgárddiide olggobeale sámi guovlluid čujuhuvvo 7 2. lađđasii mii guoská báikkálaš heiveheapmái, rámmaplána njuolggadusaide ja departementta jahkásaš johtočállosii Q-2. Čujuhuvvo maid dasa ahte Girko- oahpahus ja dutkandepartementa lea dulkon sámi guovlluid hui loažžadit, ja Mánáid- ja bearašdepartementa áigu atnit seamma loažžadis vuođđooainnu áššis. Dát mielddisbuktá ahte Sámediggi áigu atnit rámmaplána definišuvnna vuođđun go mánáidgárddiide guoski áššit meannuduvvojit. 

2.1 Diliid čilgen Sámi mánáidgárddiid dilli lea rievdan dađistaga go servodat muđui lea nuppástuvvan. Dan rájes go ovddit plána mearriduvvui, leat dárbbut muhtin muddui rievdan. Ođđa mánáidgárdeláhka biddjui fápmui jagis 1996. Mánáidgárddi rámmaplána, mii lea mánáidgárdelága láhkaásahus, lea geavahuvvon 1996 rájes. Ođastus 97 mielddisbuvttii ahte 6-jahkásaččat dál leat skuvllas dan sadjái go mánáidgárddis. Leat maid boahtán ođđaset dutkamat fágasurggiide degomat guovtte-/máŋggagielalašvuohta. Eanet ahte eanet mánáidgárdemánát leat guovtte- dahje máŋggagielagat. Seammás duvdojuvvo sámegiella máŋgga guovllus. Ain váilot ollu sámi mánáide ja sámi mánáidgárddiide heivehuvvon pedagogalaš ávdnasat. Váilot maid dán suorgái guoskevaš dutkamat. Buorre oassi sámi mánáidgárddiin leat geavahišgoahtán ođđa teknologiija ja geavahit PC Interneahtain. Namuhuvvon rievdamat buktet maid ođđa dárbbuid ja hástalusaid mánáidgárddiide, mánáidgárddi eaiggádiidda, Sámediggái ja eará áššeoasálaččaide. 

boahtit das go eambbogat atnet oasseáiggesajiid. Orru jahkehahtti ahte dát lohku hiljit lassána dán boahtte áigodagas. 2.2.1 Ovdaskuvlaoahpaheaddjedárbbu gokčan 

Oppalaččat lea sámi mánáidgárddiin oalle bures gokčojuvvon ovdaskuvlaoahpaheaddjedárbu. Ain leat ovdaskuvlaoahpaheaddjit geain lea sámegiel gelbbolašvuohta vátnásat. Dát guoská erenoamážit riddoguovlluide, julevsámi ja oarjelsámi guovlluide. Sámi mánáidgárddiin leat maid unnán dievdolbmot geain lea sámegiel gelbbolašvuohta ja ovdaskuvlaoahppu. 

Erenoamáš doarjja sámi mánáidgárddiide sirdojuvvui Sámedikki vuollái 01.01.2001. Sámediggi lea dál ráhkadan ja mearridan ođđa njuolggadusaid dán doarjagii. Ođđa njuolggadusat bohtet fápmui 01.01.2002. Erenoamáš doarjja juolluduvvo sámi mánáidgárddiide miehtá riikka, ja maid dáru mánáidgárddiide main lea sámi ossodat. 

Jagis 2001 leat registrerejuvvon 44 mánáidgárddi maid sáhttá gohčodit sámi mánáidgárdin. Dát fálaldat guoská sulli 980 mánnái. Dán logus leat sihke suohkanlaš ja priváhta mánáidgárddit. Lea eahpečielggas lea go mánáidgárddiid lohku lassánan vai unnon. Mánnálohku gal lea sihkkareabbo. Buohtastahttima dihte sáhttá namuhit ahte 1999:s ledje 644 máná geaidda lei fálaldat sámi mánáidgárddiin. Dát čajeha ahte mánnálohku geat ohcet ja ožžot saji sámi mánáidgárddiide lassána olu. Lassáneapmi soaitá Dan rájes go ovddit strategalaš plána mearriduvvui, lea servodat oppalaččat ollu ovdánan, ja sámi servodat erenoamážit. Dađistaga lea ođđa teknologiija váldon atnui buot oahpahussuorggi dásiin. Dát gáibida ođđa vugiid ja ođđašlájat pedagogalaš neavvuid maiddái mánáidgárddiide. Maŋemus plánaáigodagas leat almmuhuvvon girjjit smávvamánáid váste buot golmma sámegillii ja maid veahá fágagirjjálašvuohta mánáidgárddiid atnui. Leat maid almmuhuvvon muhtin ráje plakáhtat, videofilmmat ja CD:t. Sámedikkis lea sierra video-/filbmačoakkáldat. TV-filmmat mat heivejit maiddái smávimus mánáide, báddejuvvojit. Dáid besset mánáidgárddit luoikkahit nuvttá. Sámedikki bušeahta bokte juolluduvvojit juohke jagi ruđat mat leat várrejuvvon dasa ahte ráhkadit pedagogalaš neavvuid smávvamánáid váste. Ruhtasubmi lea unni, ja gáržžida oahpponeavvuid buvttadeami. Mánáidgárddit dárbbašit earenoamážit oahpponeavvuid maid sáhttá geavahit giellaoahpahusas. Go mánát unnán dahje eai veaháge beasa ođđa neavvuid geavahišgoahtit, dagaha dát ahte mánát atnet seamma dahkosiid sihke mánáidgárddis, ruovttus ja go skuvlii álget. Dasto eai oaččo mánát nu ollu hástalusaid, ja dát sáhttá dagahit ahte mánát jođanit válljejit dárogielat ávdnasiid atnit. Dát guoská sihke girjjiide, CD/musihkkii, videofilmmaide, dataspealuide/prográmmaide ja eará diŋggaide. 

Plánaáigodaga álggus soitet hástalusat bargiid, suohkaniid ja mánáidgárddi eaiggádiid hárrái leat: Hástalit ja movttiidahttit sámi mánáidgárdebargiid ohcat prošeaktadoarjagiid dahje sáddet oahpponeavvoevttohusaid maid Sámediggi beassá árvvoštallat. • Hástalit suohkaniid ovttasbargat Sámedikkiin vuoruhansurggiid siskkobealde dakko gokko lea vejolaš. • Hástalit suohkaniid ja mánáidgárddi eaiggádiid ovdánahttit rámmaplána mii lea heivehuvvon báikkálaš dilálašvuođaide. • Hástalit ja movttiidahttit ovttasbargolávdegottiid leat mielde jahkeplánaid ráhkadeamis. 

Mánáidgárdeláhka mearriduvvui Stuoradikkis 1995 ja doaibmagođii 1996. Lea maŋŋel rievdaduvvon 1997 ja maŋemus 2001. Mánáidgárdeláhka jorgaluvvo sámegillii go láhkateaksta nuppes rievdá. Mánáidja bearašdepartementa mearridii dasto Mánáidgárddi rámmaplána lága 2, 2. lađđasa láhkateavstta olis. Rámmaplánas lea sierra kapihtal sámi mánáidgárddiid várás. Buot sámi mánáidgárddit galget dan mielde jođihuvvot. Rámmaplána lea jorgaluvvon davvisámegillii. Mánáidgárdelága Mánáidgárddi sisdoallu cealká 3. lađđasis: Mánáidgárddi eaiggát sáhttá heivehit rámmaplána báikkálaš dilálašvuođaide. Juohke mánáidgárddi ovttasbargolávdegoddi galgá mearridit pedagogalaš doaimma jahkeplána. 

2.3.2 Makkár doaimmaid Stuoradiggi ja Sámediggi vuoruhit mánáidgárdesuorggi siskkobeale 

Maŋemus plánaáigodagas leat leamaš unnán ovdánahttinprošeavttat. Go Sámediggi almmuha prošeaktaruđaid ođđa pedagogalaš neavvuid ovdánahttimii, de eai boađe ohcamat sámi mánáidgárddiin. Sámediggi ferte guorahallat mii dasa lea sivvan ja doaimmahit juoidá vai eambbogat ohcet. 

22.12.1999 dohkkehuvvui Stuoradikkedieđáhus (271999–2000) «Mánáidgárddit buorrin mánáide ja váhnemiidda» stádaráđis. Mánáid- ja Bearašdeparte7 

menta leat dán maŋŋel ja Stuoradikkedieđáhusa olis álggahan 3-jagi doaimmaheami mánáidgárdesuorgái. Sámediggi oasálastá dán doaimmaheamis ja galgá erenoamážit áimmahuššat sámi mánáidgárddiid. Sámediggi galgá maid leat oasálaš áššiide mat gusket dáru mánáidgárddiide mat addet fálaldaga sámi mánáide, degomat guovttegielalaš veahki addit dahje eatnigielaoahpahusa doaimmain. 2001 dálvvi ovdanbijai Mánáid- ja bearašdepartementa ovttas Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementtain, Norgga Oahpaheddjiidservviin ja Gielddaid Ovttastusain raportta mii guorahalai rekrutterema ja stáđisvuođa ovdaskuvlaoahpaheaddjevirggis. Dan oktavuođas dollojuvvui gulaskuddankonfereansa mas oassálaste iešguđet bealit. Namuhuvvon raporttas ja raporttas mii bođii konfereanssa maŋŋel, leat namuhuvvon muhtun doaibmabijut maid departementa ja Sámediggi sáhttet álggahit vai rekrutterejit eanet ovdaskuvlaoahpaheddjiid, ja bisuhit sin geat juo barget mánáidgárddiin. Earret eará soaitá áigeguovdil guorahallat lea go stipeanda sámi ovdaskuvlaoahpaheaddjestudeanttaide vuogas rekrutterendoaibma- 

bidju. Ferte maid čielggadit makkár dárbu lea buorebut heivehit lassi- ja joatkkaoahppofálaldaga vai bisuha sámi bargoveaga mánáidgárddiin. Sámediggi lea gulaskuddancealkámušastis NA 2000:3 Sámi oahpaheaddjeoahppu – iešguđet máhttoárbevieruid gaskkas, ee. cealkán ahte Lea čielggas ahte ferte álggahit erenoamáš rekrutterendoaimmaid jos goassege galgá gokčat sámegielat oahpaheddjiiddárbbu sámi skuvlii. Sámediggi doarju lávdegotti árvalusa ahte galgá ásahuvvot sierra stipeandaortnet studeanttaide geat váldet sámi oahpaheaddjeoahpu. Sámediggi oaivvilda ahte stipeandaortnet erenoamážit galgá boahtit dievdostudeanttaide ja studeanttaide olggobeale sámi giellalága hálddašanguovllu oktan julev- ja oarjelsámi studeanttaiguin, buorrin vai nagoda eanet dievdostudeanttaid oažžut oahpaheaddjeoahpuide (sihke ovdaskuvla- ja dábálašoahpaheaddje oahpuide) ja eanet sámi studeanttaid olggobealde sámi giellalága hálddašanguovllu. 

Sámediggi čuovvola čađat gustojeaddji mánáidgárdepolitihka maid Stuoradiggi mearrida. Sámedikki dievasčoahkkin ja Sámediggeráđđi dat mearridit rámmaid ja njuolggadusaid mánáidgárdesuorggi bargui dan mielde makkár resurssat stádabušeahta bokte juolluduvvojit juohke jagi. Sámedikki oahpahusossodat hálddaša mánáidgárdesuorggi barggu. Sámediggi ovttasbargá Mánáid- ja bearašdepartementtain ja fylkkamánniámmáhiiguin das mii guoská politihkalaš mearrádusaid čuovvoleapmái. 

Mánáidgárddiide mat leat njuolggadusain cealkán ahte leat vuođđuduvvon sámegillii ja sámi kultuvrii, sáhttá juolludit sierra doarjaga. Áigumuš doarjagiin lea addit mánáidgárddiide buoret vejolašvuođa gaskkustit sámegiela ja sámi kultuvrra. Dasa lassin lea áigumuš nannet mánáidgárddi sámegiela geavaheami, ja nannet máná identitehta. Mánáidgárdi ferte čájehit ahte sii duohtan váldet barggu nannet sámegiela mánáidgárddis, ee. plánaid, bušeahtaid, raporttaid ja rehketdoalu bokte. Doarjja galgá gokčat daid lassigoluid mat sámi mánáidgárddiin leat guovtti doaibmangiela dihte. Lassin oažžu guhtege mánáidgárdi dihto supmi guđege máná namas mat galget mannat dokumenterejuvvon goluide. Mánáidgárddit galget oalgguhuvvot bargat prošeavttaiguin ja ovdánahttinbargguiguin mánáidgárddis. Dan dihte lea vejolaš ohcat doarjaga Sámedikkis prošeavttaide, ovdánahttinbargui ja geahččalemiide. Sámediggi fállá bagadallama dán oktavuođas. Doarjaga ulbmil lea ahte mánáidgárdi galgá: 

Sámedikkis leat dál guokte olles virggi mánáidgárdesuorggis. Dasa lassin geavahuvvojit hálddahusa doaibmaruđain konsuleanttaid čoahkkindoaimmaide sihke siskkobeale ja olggobeale Sámedikki. Čoahkkindoaimmaide gullet ovttasbargu guoskevaš beliiguin. Bušeahtta gokčá maid diehtojuohkindoaimmaid mat oahpahusossodagas leat dán suorggis. Sámediggi lea bušeahttajuolludemiin várren ruđaid pedagogalaš neavvuid ráhkadeapmái. Lea Sámedikki ovddasvástádus ráhkadahttit oahpponeavvuid mat heivejit mánáidgárdemánáide ja geavaheddjiid dárbbuide. Jahkásaččat várrejuvvo ruhta mánáidgárddekonferensii man ulbmiljoavku lea sámi mánáidgárddiid bargit ja váhnemat. Várrejuvvojit ruđat lágidit guokte giellamovttiidahttinseminára jahkái guovtti guovllus maid Sámediggi mearrida. 

• nannet ja ovdánahttit sámegiela mánáidgárddiin gos leat sámi mánát • nannet sámi kultuvrra mánáidgárddis • nannet máná sámi identitehta • ođđasit ealáskahttit sámegiela • gokčat lassigoluid mat mánáidgárddiin leat dan oktavuođas 

4.1 Váldostrategiija: vuoruhansuorggit Sámedikki rámmaid geažil ferte vuoruhit sihke makkár bálvalusaid galgá fállat, daid viidodaga ja maid makkár gillii Sámedikki čállosiid galgá almmuhit. Vuoruhansuorggit: 

• Joatkit ovttasbarggu Mánáid- ja bearašdepartementtain kvalitehtaovddideami oktavuođas jagiin 2002 ja 2003. • Sámediggi áigu nannet sámegiela earret eara movttiidahttit bearašmánáidgárddiid álggaheapmái. • Ovttasbargu ovdalaš ja ođđa ovttasbarganguimmiiguin ovdánahttin- ja dutkanbargguin. • Sámediggi áigu plánaáigodagas buohtalastit prošeavttaid mánáidgárddiin ja vuođđoskuvllain. Stuoradikkedieđáhus 27 (1999–2000) mánáidgárddiid kvalitehta birra lea vuođđun ovttasbargui Sámedikki ja Mánáid- ja bearašdepartementta. Ovttasbargu guoská erenoamážit sámi mánáidgárddiide guoski beliide. Go golmma-jagi vuoruhanáigodat nohká, berre Sámediggi gávdnat ovttasbarganguimmiid geaiguin lágidit fáddásemináraid dan kvalitehtabarggu birra mii soaitá báhcán. Lea lunddolaš ahte departementa ja Sámediggi ovttasbarget dárkkistit lágaid ja láhkaásahusaid vai dat fuolahit sámi mánáid dárbbuid ja vuoigatvuođaid. Sámediggi ja departementa áigot plánaáigodagas lágidit oktasaš davviriikalaš mánáidgárdekonfereanssa sámi mánáigárddiid birra. Sámediggi oassálastá maid fierpmádagas mii lea viđa davimus fylkkamánneámmáhiid várás. Dan oktavuođas go Stuoradiggi vuoruha mánáidgárdesuorggi, lea deaŧalaš ovttasbargat guoskevaš fylkkamánniámmáhiiguin mánáidgárddi kvalitehta, rekrutterema, sámi mánáidgárddiid bargiid oahpu ja gelbbolašvuođaloktema dáfus, ja maiddái bargguin hukset deaivvadanbáikkiid ja iešguđetlágan beallásaččaide diehtojuohkima nalde. Lea dárbbašlaš ovttasbargat suohkaniiguin gos leat sámi mánáidgárddit máŋgga viidodagas. Gelbbolašvuođaloktema barggus bargá Sámediggi ovttas Sámi allaskuvllain. 

4.2 Vuoruheapmi 2002–2005 Sámediggi vuoruha plánaáigodagas dáid: • Almmuhit/juolludit doarjagiid ovdánahttindoaimmaide • Bagadallama ovdánahttinbargguid oktavuođas • Almmuhit áigečállosa sámi mánáidgárddiid várás • Lágidit gitta guokte giellamovttiidahttinseminára jahkái • Bagadallat mánáidgárddiid eaiggádiid gelbbolašvuođahuksema plána ráhkadettiin • Bagadallat jahkeplána ráhkademiin ovttasbargolávdegoddái • Bagadallat go álggahit sámi bearašmánáidgárddiid • Hukset sámi oahpponehttii gulahallanbáikkiid • Jahkásaččat lágidit mánáidgárdekonfereanssa • Ovttasbargat departementtain ja fylkkamánniámmáhiiguin vai oažžut buriid diehtojuohkindábiid Sámedikki doaimmat 2002–2005 

Sámediggi áigu jahkásaččat juolludit ruđaid ovdánahttit sámi mánáidgárddiide pedagogalaš oahpponeavvuid. Áiggi mielde soaitá šaddat áigeguovdilis áššin evttohit rievdadit njuolggadusaid, vai sámi mánát ožžot vuoigatvuođa fálaldagaide iežaset gillii. Suohkanat fertejit geatnegahttot láhčit dili nu ahte priváhta sámi mánáidgárddit ožžot buriid eavttuid. 

Lea maiddái vuos ollu bargu ovdánahttit mánáidgárddiid olgobirrasa. Dan barggus ferte ovdánahttit modeallaid maid máŋga mánáidgárddi sáhttet atnit. Dán sáhttá mánáidgárdi dahkat prošeaktadoarjagiin. Sámediggi áigu plánaáigodagas vuoruhit čuovvovaš beliid: • • • • • • • • • • • • • ođđa govvagirjjiid diehtogirjjiid ođđa fágagirjjálašvuođa sihke sámegillii ja dárogillii jietnagirjjiid mánáidgirjjiid jorgalit fágagirjjiid jorgalit musihka, sihke lávllagirjjiid ja CD filmmaid/videofilmmaid dihtorprográmmaid beavdespealuid plakáhtaid duhkorasaid plána makkár doaimmaiguin mánáidgárddit sáhttet bargat huksen dihte buriid dábiid ja dainna lágiin eastadit givssideami ja intoleránssa 

Sámedikki fierpmádatsiidduin galget čađat leat ođasmahtton dieđut mat gusket sámi mánáid ja bajásšaddaneavttuide, sámi mánáidgárddiid bargiide ja mánáidgárddiide gos leat sámi mánát, ja sámi mánáid váhnemiidda. Sámediggi áigu maid buktit ovdan dieđuid sámiid ja sámiid diliid birra mat leat heivehuvvon dáru mánáidgárddiide. Eanet ahte eanet mánáidgárddit geavahišgohtet dihtorteknologiija ja IKT. Livččii lunddolaš ahte Sámediggi ovttas Mánáid- ja bearašdepartementtain bidjet sámi mánáidgárddiide heivehuvvon dieđuid dihtorfierpmádaga mánáidgárdesiidduide. Dát livčče omd. lágat ja njuolggadusat, áigeguovdilis áššit, dieđut, feara makkár skovit, ovttaskas fáttát ja dađistaga maiddái ságastallanforum. 

Muhtin guovlluin lea ovdaskuvlaoahpaheddjiid lohku sámi mánáidgárddiin dohkálaš, muhto eará guovlluin fas váilot ollu sámegielat ovdaskuvlaoahpaheaddjit ja veahkkebargit. Nu lea erenoamážit oarjelsámi ja julevsámi guovlluin ja Tromssa ja Finnmárkku riddoguovlluin. Doppe ferte bargat loktet gelbbolašvuođa bargoveagas mii juo lea virgáibiddjon, muhto maid oččodit olbmuid váldit ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpu. Dievdo-ovdaskuvlaoahpaheaddjit leat hui vátnásat sámi mánáidgárddiin. Soaitá vejolaš oažžut dan soames dievdo-ovdaskuvlaoahpaheaddji veahkkin rekrutterenbargui. Sámediggi áigu ovttasráđiid 

Sámediggi lea jahkásaččat várren ruđa ráhkadit pedagogalaš neavvuid. Dát rámma ii govčča buot golmma giela dárbbuid. Ferte bargat jorgalit ja heivehit neavvuid sámi dillái. 

Mánáid- ja bearašdepartementtain čielggadit makkár vejolašvuođat gávdnojit ásahit stipeandda studeanttaide geat váldet sámi ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpu ja stipeandda mii ásahuvvo erenoamážit dievdolbmuide. 

main leat sámi mánát sáhttet ohcat doarjagiid. Ohcamis galget boahtit ovdan ulbmilat, doaibmabijut, áigeplána ja bušeahtta. 

5.6 Diehtojuohkin 5.4 Gelbbolašvuohta Sámedikki mielas lea stuora dárbu loktet sámi mánáidgárdebargiid gelbbolašvuođa. Lea maid stuora dárbu hukset sámegiel gelbbolašvuođa, ja maiddái kultuvraáddejumi. Dan dihte lea dárbbašlaš álggahit iešguđetlágan joatkka- ja lassioahpuid mánáidgárdebargiide. NA 2000:3 Sámi oahpaheaddjeoahppu lea árvaluvvon ovdánahttit oahppofálaldaga kulturfágas mas deattuhuvvo árbevirolaš oahppu. Dát árvaluvvo leat oassin dábálašoahpaheaddje- ja ovdaskuvlaoahpaheaddjeoahpuin, ja lassi- ja joatkkaoahppun. Lassi- ja joatkkaoahppodárbbuid čielggadeami sáhttá dahkat ovttas Mánáid- ja bearašdepartementtain ja guoskevaš fylkkamánniiguin. Galgá maid ráhkaduvvot Stuoradikkedieđáhus oahpaheaddjeoahpu birra. Dan dieđáhusas berrejit doaibmabijut mat gusket sámi oahpaheaddjeohppui leat oassin. Mánáid- ja bearašdepartementa árvala rekrutterendieđáhusas ahte sáhttá árvvoštallot galgá go ovdaskuvlaoahpaheddjiid bálkálasáhus maiddái guoskat ovdaskuvlaoahpaheddjiide geain lea sámegiel gelbbolašvuohta ja barget mánáidgárddiin olggobealde doaibmabidjoguovllu. Sámediggi áigu bargat dan badjelii ahte MBD ulbmilat rekrutterendieđáhusas duohtan dahkkojit. Sámediggi áigu boahttevaš áigodagas garraseappot bargat juohkit dieđuid suohkaniidda main leat sámi mánáidgárddit ja suohkaniidda main leat sámi mánát dáru mánáidgárddiin. Šaddá maid hástalussan oažžut ságastallama suohkaniiguin main ii leat makkárge fálaldat sámi mánáide. Sámediggi áigu addit dieđuid movt álggahit sámi bearašmánáidgárddiid dain guovlluin gos lea váttis deavdit gáibadusaid jođihit dábálaš mánáidgárddi. Dakkár oktavuođain lea lunddolaš ovttasbargat guoskevaš fylkkamánniiguin ja mánáid váhnemiiguin. Sámediggi ferte maid addit eanet dieđuid váhnemiidda geat eai oaččo sámi fálaldaga iežaset mánáide. Dát váhnemat fertejit oažžut dieđuid vuoigatvuođaideaset birra ja movt bargat vai ožžot fálaldaga mánáidasaset. Sámediggi áigu maid addit eanet dieđuid mánáidgárddiide oahpponeavvuid birra ja eará ođđasiid birra mánáidgárdesuorggis. 

Sámediggi áigu joatkit movttiidahttinbargguiguin. Deaŧaleamos oasit dán áigodagas leat sámegiela geavaheapmi, oažžut eanet evttohusaid pedagogalaš neavvuide ja ovdánahttinbargui. 

5.5 Doarjagat 5.8 Kvalitehta ja gelbbolašvuođadoaimmat Jahkásaččat juolluduvvojit ruđat ovdánahttit mánáidgárddiide heivehuvvon pedagogalaš neavvuid. Ruđat almmuhuvvojit juohke jagi ja ohcanáigi lea čakčat. Sámediggi lea ráhkadan sierra ohcanskovi ja veahkeha maid ohcama deavdimiin ja proseassain maŋŋel. Sámediggi sáhttá maid juolludit ruđaid mánáidgárddiide mat barget prošeavttaiguin ja Ovddidanbargguiguin. Buot sámi mánáidgárddit ja mánáidgárddit Mánáid- ja bearašdepartementa lea Stuoradikkedieđáhusa 27 (1999–2000) maŋŋel álggahan kvalitehtaovddidandoaimmaid mánáidgárddiide, doaibmaáigodat lea golbma jagi. Sámediggi galgá vuosttažettiin fuolahit sámi mánáidgárddiid dán barggus. Sámediggi áigu oalgguhit sámi mánáidgárddiid bargat geahččalemiiguin ja ovdánahttinbargguiguin mánáidgárddiin. Lea maid vejolaš ohcat Sámedikkis doarjaga dasa. 

Jus hálidat lohkat ealli sámi birrasis, boađe studeantan Sámi allaskuvlii, ođđa Diehtosiiddii! 

Boađe ráhkkanit bargui Sámi servodahkii gos ihkinassii, ja vásit man girjái sámevuohta ja sámekultuvra duođaid lea! 

Jus lea miella lohkat ealli sámi birrasis, gos maiddái oahpasnuvat eará sámi guovllu olbmuiguin, boađe máilmmi áidná sámegielat alit oahppoásahussii - Sámi allaskuvlii! 

Dáppe leat oahppofálaldagat mat leat dunnje heivehuvvon ja dáppe lea movttidahtti ja hástaleaddji oahppobiras gos duođai beasat iežat dáiddu ja gelbbolašvuođa ovddidit. 

•	vásihit buori oahpahusa ja lagasvuođa earáide, sihke miel-studeanttaide ja oahpaheddjiide 

•	beasat luoikat ođđaáigásaš rusttegiid nugo giehtadihtoriid ja digitála kameraid 

Álggogeahčen oahppojagi Sámi allaskuvla lágida álggahanvahkku ođđa ja ovddeš studeanttaide. Álggahanvahkku prográmmas leat almmolaš rahpanbeaivi, diehtojuohkin Sámi allaskuvlla birra, fáddarortnet ođđa studeanttaide. Lágiduvvojit maid sosiála dáhpáhusat dego omd. dolastallan, kano-tuvra ja studeantaeahket. Leat maid kurssat studeanttaide, omd. girjerájus ja Classfronter kurssat. 

Guovdageaidnu mearkkaša "guovdu geainnu" ja lea doloža rájes leamaš guovdu Sámi. 

Mii hálidit ahte Guovdageaidnu ja Sámi allaskuvla dál maid galgá leat sámi nuoraid ja earáid deaivvadanbáiki, ja čohkket ollu sámi studeanttaid miehtá Sámis. 

Guovdageainnus lea ealli sámi biras gos sámegiella gullo beaivválaččat. Guovdageainnus leat valljugas ja girjás kultureallin ja dáppe kultuvrrat deaivvadit beaivválaččat. 

Beassážit áiggi dáppe lágiduvvo Sámi beassášfestivála. Dalle čoahkkanit ollu olbmot miehtá Sámi messostallat, dolos árbevieru mielde. Beassášfestivála oktavuođas lágiduvvo Sámi filbmafestivála, Sámi Grand Prix, konsearttat, máilmmimeašttirgilvvut heargegilvovuodjimis, oaggungilvvut, skuhtercrossa vuodjin, teáhterčájálmasat ja olu eambbo. Beassážiid áiggi leat maid konfirmášuvnnat, ja árbevirolaččat máŋggas heajastallet, ja risttašit mánáid. 

Čakčat borgemánus lágiduvvo "Kauto Live" festivála mii lea musihkkafestivála. Skábmamánus lágiduvvo Nilut Cup, mat lea spábbačiekčangilvu mii čohkke ollu olbmuid. Nilut Cup oktavuođas lávejit maid leat konsearttat. 

Guovdageainnus ja Diehtosiiddas leat maiddai eará guovddáš sámi ásahusat, nu go Sámedikki oahpahus-, giella ja kulturossodat, Sámi árkiiva, Gáldu- Álgoálbmotvuoigatvuođaid gelbbolašvuođaguovddáš ja Riikkaidgaskasaš boazodoalloguovddáš. Guovdageainnus lea maid Beaivváš sámi teáhter, Ávvir ja Ságat aviissaid guovllukantuvrrat, Sámi Radio guovllukantuvra ja Sámi joatkka- ja boazodoalloskuvla. 

Dáin ruovttusiidduin gávnnat eanet dieđuid Guovdageainnu birra: 

Guovdageainnus leat stuora vejolašvuođat meahcásteapmái, ja luonddu vánddardeamis, go olles Finnmárkku duottar lea juste viessouvssa olggobealde. Guovdageainnus lea hui doaibmilis valáštallanbiras, ee. lea fierbmespábbun, spábbačiekčan, giehtaspábbun, čuoigan ja aerobic. Sámi allaskuvllas leat sierra hárjehallanáiggit Báktehárjji valáštallanhállas, gos hárjehallat sisbandy ja gievrrudanhárjehallama. Diehtosiiddas lea lášmmohallanlatnja gosa buot studeanttat ja bargit besset. Doppe leat iešguđetlágan lášmmohallanrusttegat ja gievrudanrusttegat. 

Báikkálaš olgobáikkiin lea studeanttain vejolašvuohta lágidit studeantakroa, gosa buohkat badjel 18 besset. Guovdageainnus lea lávlunjoavku, gáffebára, teáhter, kino, heastastáljat ja máŋga iešguđetlágan searvvi- dego) dánsunsearvi, musihkkariid searvi, risttalaš searvvit ja bridge-klubba. 

Dáppe leat buorit duddjonvejolašvuođat jus hálidat duddjot. Lágiduvvojit duodjekurssat, ja lea maid vejolaš ieš duddjot Duodjeinstituhtas. 

Sis-Finnmárkku studeanttaid ovttastusas (SSO) leat 18 bearašásodaga ja 18 lanja (hybela). Sis-Finnmárkku studeanttaidovttastus vástida guoskevaš gažaldagaide. 

Studeantaovttastusas lea studeanttaide buorre mánáidgárdefálaldat. Studeanttaide lea vuoruhuvvon mánáidgárdesadji olles studerenáigodahkii. Mánáidgárddis leat guokte ossodaga mánáide gaskkal 1/2 jagis- 5 jahkái. Sámi doaimmat leat mielde mánáidgárddi árgabeaivvis. SSO vástida gažaldagaide mánáidgárdesaji ohcama, sajádaga ja mávssu birra. 

Ođđa studeanttaide fáttarortnet-veahkki ja doarjja go lea amas ja ođas báikái! 

Guovdageaidnu lea Norgga stuorámus suohkan, sullii 9687 km2. Dáppe ásset birrasii 3000 olbmo. Dáin ássiin leat 85 % sámegielagat, ja goalmmát oassi sis leat boazoealáhusas. Guovdageaidnu lea guovddáš sámi oahppoja dutkanbáiki. Dáppe leat máŋga guovddáš sámi ásahusa, nugo Sámedikki ossodagat, Sámi nammanevvohat, Sámi allaskuvla, Sámi Instituhtta, Duodjeinstituhtta ja Álgoálbmotguovddáš. Dáppe gávdno maid Beaivváš sámi teáhter, Sámi árkiiva, Áššu, Min Áiggi guovllukántuvra, Ságat áviissa guovllukántuvra, NRK Sámi Radio guovllukántuvra ja sámi joatkkaskuvla. 

Guovdageainnus leat skábmaguovssahasat, čuvges geasseijat ja gaskaija beaivváš. Guovdageainnus lea valljis ja girjás kultureallin. Kultuvrrat deaivvadit beaivválaččat. Beassážiid áigge lea Guovdageaidnu hui guovddážis dáppe Sámis. (Dáppe leat ee. Beassáš-festivála), Sámi Grand Prix, Sámi filbmafestivála, konfirmašuvnnat, heajat, heargevuodjimat ja konsearttat. 

Manne prošeaktagiehtagirji? Lea go dárbbašmeahttun byråkratiija ja bábirrávdnji? Mun dat gal máhtán bargat ja barggan nu mo háliidan, lea go de dárbu giehtagirjái? 

Prošeaktagiehtagirjji ovdamunit: •  ođđa mielbargit sáhttet álkibut oahpásmuvvat bargguide 

•  lea álkit árvvoštallat ja oaidnit buoridemiid  duođaštuvvon metodas 

•  mii šaddat boahtit ovttaoaivilii ovddasvástádusa ja  bargoortnega hárrái ja dalle dáid birra eat dárbbaš šat  ságastallat, ja baicca sáhttit čohkket jurdagiiddámet  čađahit bargomet 

•  veahkeha vurket prošeaktabarggu vásáhusaid sihke  buriid ja heajos beliid 

•  ieš girjeráhkadeapmi gáibida maiddái vuđolaš  smiehttama ja plánema 

Maiddái sáhttá dán prošeaktagiehtagirjji lassin ráhkadit prošeaktadoavnnji juohke prošeavtta nammii mii máŋgejuvvo buohkaide geat leat prošeavttas mielde.  Dat sáhttá sisttisdoallat: 

Prošeaktagiehtagirji čilge mo Sámi oahpponeavvoguovddáža oahppogirjeprošeavttat leat organiserejuvvon ja lea jurddašuvvon leat veahkkeneavvun vuosttažettiiin prošeaktabargiide, muhto maiddái earáide geat leat man nu láhkai prošeavttain mielde. 

Kristine Nystad Sámi oahponeavvoguovddáža oahpponeavvoprošeavttaid prošeaktagiehtagirji 

Mielddus: 1.  Skovvi masa registreret prošeaktajurdagiid 2. Jurddaárvvoštallan iskkadanlisttu 3. Jurddaárvvoštallan raporta 4. Prošeaktačilgehus 5. Bargoplána ovddasguvlui 5a Ovdánanplána/milepealat 6. Vásáhusát 7. Čállišiehtadus 

Sámi oahpponeavvo-guovddáža sávaldagat prošeaktabargui: −  árvvus atnit buohkaid geat leat mielde prošeavttas,  buohkat leat deaýalaččat ja  mii dáhttut bargat oktasaš ulbmila guvlui 

−  čájehit buorredáhtolašvuođa ja veahkkáivuođa  guhtetguoibmáseamet 

−  čájehit guhtet guoibmáseamet beroštumi, illudit go  earáin bargu lihkostuvvá ja singuin bures manná 

Prošeakta lea áiggi dáfus ráddjejuvvon bargu mas leat čielga definerejuvvon ulbmilat ja mii galgá čađahuvvot dihto áige- ja máksorámmaid mielde. Prošeavtta sáhttá govvidit dákkár modeallain: 

Oahpponeavvoprošeavtta barggut sáhttet juhkkojuvvot guovtti váldojovkui: 

Prošeavtta fágalaš bargguid čađaheapmái bálkáhuvvojit olbmot (dávjjimusat oahpaheaddjit ja eará fágaolbmot) geat eai leat SOR organisašuvnnas, ja SOR bargit galget iešguđet oahpponeavvoprošeavtta hálddahuslaš bargguid doaimmahit. 

Váldi, ovddasvástádus ja barggut leat organiserejuvvon dihto láhkai vai prošeavtta bargu ovdána beaktilit. Juohke prošeavttas lea prošeaktajođiheaddji gii lea prošeavtta ja vuođđoorganisašuvnna, dm. SOR, oktavuođalađas. 

Oahpponeavvoprošeaktajoavkku olbmuid ovttasbarggu sáhttá buohtastahttit spábbačiekčanjoavkku joavkospealuin.  Go boađus galggaš šaddat buorre, de joavkku čiekčit fertejit bures bargat ovttas, doarjut guhtet guoimmiset ja čuovvut dihto njuolggadusaid. 

Dás ovdanbuktit oasseváldiid ja sin bargguid oahpponeavvoprošeavttaid hárrái: 

•  Spábbačiekčansearvvi stivra - bidjá rámmaid, dahká  váldomearrádusaid. 

•  Searvvi beaivválaš jođiheaddji fuolaha ahte searvvi  ressurssat geavahuvvojit jierpmálaččat rámmaid mielde. 

•  Hárjeheaddji - hukse juohke čiekči gelbbolašvuođa,  rávve ja doarju. 

•  Joavkkunjunuš - lea válljejuvvon bargui su čehppodaga  dihtii. Galgá doalahit árvvoštallannávcca ja doalahit  oppalašvuođa gova. 

•  Mielčiekčit čiekčanšilljus - juohkehaččas lea erenoamáš  gelbbolašvuohta ja bargu. 

•  Ieš gilvu - berrešii dieđusge vuoitit.  Lea ovdamunni jos  gilvu dasalassin lea movttiidahtti ja suohtas sihke  čikčiide ja  gehččiide. Geahččit sáhttet dieđusge čuorvut movttiidahttinsániid, muhto eai berre gal bálkut bohtaliid jos mihkkege manaš boastut. 

Ráđis lea váldoovddasvástádus dasa ahte oahpponeavvo-buvttadeapmi deavdá dárbbu mii lea, ja ahte dat doaimma-huvvo dohkálaš áige- ja máksorámmaid mielde. •  Ráđđi gieđahallá áigodaga bušeahta ja doaibmaplána. 

•  Ráđđi mearrida makkár prošeavttat galget čađahuvvot ja mo daid prioriteret. 

•  Ráđi bargolávdegoddi dohkkeha prošeaktabohtosa (dm. oahppogirjji). 

Ráđđi dahká bargguid mat leat dárbbašlaččat deavdit ovddasvástádusa ja válddi mii das lea. Dat mearkkaša váldoáššálaččat árvvoštallat dieđuid mat vižžojit olgguldasat ja siskkáldasat. 

Direktoras lea beaivválaš hálddahusovddasvástádus rámmaid mielde maid Ráđđi lea addán ja vástideaddji váldi ja doaimmat. 

Ossodatjođiheaddjis lea direktora hárrái ovddasvástádus ahte oahpponeavvoprošeavttat ollašuhttojit mearriduvvon ulbmiliid ja plánaid mielde. •  Maiddái lea ossodatjođiheaddji ovddasvástádus ahte oahpponeavvobuvttadeapmi lea effektiiva. 

•  Dat mearkkaša ahte sus maiddái lea ovddasvástádus ahte bargiinlea dárbbašlaš gelbbolašvuohta - ja ahte sii geavahit rivttes  metodaid. 

Ossodatjođiheaddjis lea váldi juogadit ja ođđasis juogadit ressurssaid prošeavttaide/prošeavttaid gaskka direktora bidjan rámmaid mielde. - ávžžuhit prošeavttaid direktorii. 

- mearridit makkár oahpu guhtege galgá oažžut sin  dárbbuid ja sávaldagaid diđošteami vuođul. 

• Oahpponeavvoguovddáža ossodatjođiheaddji galgá  fuolahit ahte prošeaktabargit galget sáhttit: 

• oppalaččat ovdánahttit gelbbolašvuođa mii dárbbašuvvo  doaimmahit prošeavtta bargguid. 

Ossodatjođiheaddji galgá váikkuhit dasa ahte kurssat ja seminárat dollojit gos sáhttet ságastallat fágalaš gažaldagaid birra ja fuolahit ahte vásáhusat áimmahuššojit ja fievrriduvvojit viidáseappot ođđa prošeaktabargiide. Ovdánahttit prošeakta-modealla ja bagadit prošeaktabarggus. Fuolahit ee. metodaid dokumentašuvnna ja oahppogirjjiid riektačállinnjuolggadusaid. Dagahit ahte earálágan oahpponeavvut go dušše girjjit (audio-visuálalaš j.ea. ráhkaduvvojit. Geahča muđui  "Sámi oahpponeavvoguovddáža čielggadeami" - SOR 1992, s. 41. 

• Leahkit duogábealde, ja sus galgá leat prošeavttaid hárrái  oppalaš govva ja diehtit man guhkás prošeavttat leat boahtán. 

• Ráhkadit oppalašgeahčastaga buot oahpponeavvuin mat  gávdnojit 

• Fuolahit ahte olggosaddojuvvon oahpponeavvut árvvoštallojit  ja vásáhusat bohtet ávkin prošeaktabargiide ja muđui organisašuvdnii 

• Diehtit áiggis áigái oahpponeavvodutkanbohtosiid birra  oppalaččat 

• Ossodatjođiheaddji fuolaha ahte oahpponeavvuid riektačállinnjuolggadusat, oahppogirjjiid dohkkehannjuolggadusat leat  áiggis áigái ortnegis ja ahte prošeaktabargit daid dovdet 

• Lea ovddasvástádus ahte prošeavttain geavahuvvo rivttes  metodihkka 

Oktii jagis (juovlamánus/ođđajagemánus) ráhkaduvvo bušeahtta oktii ráđiid prošeaktajođiheddjiiguin. 

• Doallat čađat oktavuođa orgánaiguin main lea ovddasvástádus  ovdánahttit sámi oahpponeavvuid Suomas, Ruoýas (ja Ruoššas) 

• Árvvoštallat mo sáhtášii ovttas čađahit  oahpponeavvoprošeavttaid seastit áiggi ja ressurssaid. 

• Bargat ahte ráhkaduvvon oahpponeavvut sáhttet geavahuvvot  buot golmma riikkas. 

SOR jođiheaddjit galget buoridit prošeaktabargobirrasa dainnalágiin ahte 

• addit prošeaktabargiide ja eará bargiide áddejumi ahte sii  adnojit árvvus ja buorrin atnit barggu mii dahkkojuvvo  prošeavttaid oktavuođas 

• atnit fuola ja čájehit beroštumi mielbargiid fágalaš ja  persovnnalaš ovdaneapmái 

• háleštit eahpevirggálaččat, maiddái ságaid mat eai  leat fágalaččat 

• fuolahit ahte bargiid bargosadji lea funkšunála ja ahte doppe  leat dárbbašlaš veahkkeneavvut 

Prošeaktajođiheaddjin válljejuvvo Sámi oahpahusráđi konsuleanta. 

Prošeaktajođiheaddji ovddasvástádus lea buvttihit bohtosiid mat prošeaktačilgehusas leat definerejuvvon.  Dokkehuvvon oahppo-neavvu mearriduvvon áige- ja máksorámmaid mielde. Prošeaktajođiheaddji raportere ossodatjođiheaddjái. Prošeakta-jođiheaddjis lea ovddasvástádus ráhkadit prošeavtta várás proš-eaktačilgehusa ja ossodatjođiheaddjái dan ovdanbuktit dohkke-heapmái. 

Prošeaktajođiheaddjis lea váldi - meroštallat ruhtageavaheami prošeavttabušeahta rámmaid  mielde 

- Árvalit geat sáhtášedje leat prošeaktabargin (girječállin), ja gii  sáhtášii leat  joavkojođiheaddjin 

- sankšuneret  prošeaktamieldbargiid hárrái (heajos ovdáneami,  kvalitehta geažil jna.) 

- meroštallat ruhtageavaheami prošeavttabušeahta rámmaid  mielde 

Prošeaktajođiheaddjis lea lagas ovttasbargu prošeakta-bargiin(guin) dákkár áššiin: • ráhkadit prošeaktačilgehusa 

• árvvoštallat oktii ráđiid ossodatjođiheddjiin  geavahit olgguldas gelbbolašvuođa 

• fuolahit ahte ossodatjođiheaddji oažžu  prošeaktastáhtusraportta 

• oppalaš diehtojuohkin prošeavtta birra oktii ráđiid  prošeaktabargiiguin, ja oažžut prošeaktabargiid juogadat  dieđuideaset iežainis 

• movttiidahttit, doarjut ja arvvosmahttit prošeaktabargiid, muitalit prošeaktabargái mo son lihkostuvvá bargguin, čájehit beroštumi 

• fuolahit ahte prošeaktabargit ožžot dárbbašlaš dieđuid metodaid, njuolggadusaid, dohkkehanortnega, oahppogirjjiid giela, tearbmaráhkadeami birra ja iešguđet áššiid birra mat  gullet oahpponeavvoovdánahttimii 

• fuolahit ahte dollojuvvo loahppaárvvoštallančoahkkin vai  sihke buorit ja heajos prošeaktavásáhusat vurkejuovvojit. 

Dábálaččat bálkáhuvvo(jit) girječálli(t) gii ii (geat eai) bargga Sámi oahpahusráđis. 

Prošeaktabargi/girječálli ovddasvástádus lea doaimmahit fágalaš barggu (buvttadit girjemánusa), nu ahte doaimmaheami, kvalitehta ja fágalaš norpmaid dohkkehuvvon gáibádusat devdojit.  Jos máŋggas doaimmahit prošeavtta fágalaš beliid, de sáhtášii nammadit joavkojođiheaddji. Hálddahus doaimmaha muhtun bargguid, omd. mánusa buhtisinčállima, máŋgema. 

Bargi doaimmat leat vuosttažettiin buvttadit girjemánusa, muhto maiddái galgá - evttohit barggus ulbmiliid/plánaid ja - danin son oassálastá prošeaktačilgehusa ráhkadeamis - raportere prošeaktajođiheaddjái mo prošeakta ovdána Erenoamáš gelbbolašvuođahuksen prošeavtta várás Prošeaktabargi galgá maiddái: • ohcat relevánta girjjálašvuođa • juohkit dieđuid prošeavtta birra • diehtit makkár kurssat jna. lágiduvvojit mat leat áigeguovdilat  prošektii 

Juohke stuorát prošektii nammaduvvo fágalaš referánsajoavku. Joavkkus leat dasa gulli fágaolbmot. Referánsajoavkku lahtut, dábálaččat 3 lahtu, vižžojit olgguldasat. Joavku galgá prošeavtta veahkehit gielalaččat, pedagogalaččat ja fágalaččat. Joavkkus lea ráđđeaddi doaibma ja veahkeha sihkkarastit prošeavtta kvalitatiivvalaš bohtosa. 

Prošeaktajođiheaddji ja prošeaktabargi oktii ráđiid ossodat- jođiheddjiin/direktorain válljejit joavkku lahtuid. 

Stivrenjoavku doarju ja movttiidahttá prošeaktajođiheaddji ja earáid geat leat prošeavttas mielde. 

•  SOR stivrenjoavkkus leat prošeaktajođiheaddji ja SOR jođiheaddjit. •  Stivrenjoavkkus lea čoahkkin unnimusat oktii mánus dahje dárbbu mielde. •  Stivrenjoavku dohkkeha prošeavtta áige- ja máksoplána ja juogada ressurssaid. •  Stivrenjoavku dahká mearrádusaid jos ulbmilat galget ođđasis heivehuvvot, dahje jos lea dárbu rievdadit bušeahta. •  Stivrenjoavku fuolaha ahte loahppaárvvoštallan čađahuvvo dohkálaš vuogi mielde. 

Oahpponeavvoprošeavtta ja Sámi oahpahusráđi fásta organisašuvnna (linnjáorganisašuvnna) ovttasdoaibmama njuolggadusat 

Oasseváldiid válljen dahkkojuvvo gelbbolašvuođa ja návccaid  dárbbu vuođul maid bargu mielddisbuktá. Prošeaktajođiheaddji  ii galgga "suoládit" linjjá bargiid.Nuppe bealis galgá son  beassat biehttalit jos áigeguovdilis mielbargis ii leat rivttes  gelbbolašvuohta. 

Juohke prošeaktabargi bargoviidodat prošeavtta oktavuođas  galgá sohppojuvvot prošeaktajođiheaddji ja ossodatjođiheaddji gaskka. 

Go prošeakta lea ožžon mielbargiid, de dat gullet prošektii  sohppojuvvon áigodagas ja viidodagas. 

Prošeaktabargit eai sáhte váldojuvvot eret prošeavttas -  omd. jos bargi oanehis dieđihanáiggis geatnegahttojuvvo  váldit badjelasas eará vuorddekeahtes bargguid - šiehtadalakeahttá prošeaktajođiheddjiin, stivrenjoavkkuin dahje  bargoaddiin buori áiggis ovdagihtii. 

Jos mielbargit man nu siva geažil eai bargga prošeavttain (omd. guhkesáiggi buozalmasvuođa, virgelobiid geažil), de  prošeavtta ressursadilli ferte ovdanváldojuvvot ja ođđasis  čilgejuvvot ossodatjođiheaddji ja prošeavtta stivrejeaddji  gaskka. 

Prošeaktamodealla lea mearriduvvon ja oahpes málle man láhkai fitnodat/organisašuvdna galgá čađahit dihtolágan prošeavtta (dás girjeprošeavtta). 

- prošeavtta dásiid, ja goas prošeavttas dahkkojit  mearrádusat - hálddahuslaš ja fágalaš bargguid mat gullet  iešguđet dási álggaheapmái, čađaheapmái ja loahpaheapmái, - makkár dokumentašuvdna galgá boahtit ovdan prošeavtta čađahettiin. 

Jos dákkár prošeaktamodealla lea bures sajáiduvvan organisašuvdnii, de dat lea ávkkálaš dan dihtii go 

- plánenbargu šaddá álkit ja sihkkareabbun daningo buot  bargit ožžot buoret ja viidát oktasaš gova das makkár  fágalaš ja hálddahuslaš barggut galget doaimmahuvvot - dihto prošeavtta oasseváldiin lea álo seamma áddejupmi man muttus sii leat prošeavtta barggus - mearrádusat prošeavtta guorraseami ja ovdáneami hárrái  dahkkojit rivttes áigái, ja rivttes orgánain, - šaddá álkit vurket čađahuvvon prošeavttaid vásáhusaid, ja daid  geavahit ávkin buoridit boahttevaš prošeavttaid árvvoštallanvuođu. 

SOR:a oahpponeavvobargu lea organiserejuvvon guovtti modealla mielde: 

Sámi oahpahusráđđi bálkáha oahpponeavvogirječálliid, ja das lea prošeavtta  čađaheami ovddasvástádus, dat dárkkista mánusa pedagogalaččat ja gielalaččat. Dan maŋŋil bivdá lágádusa goasttidit ja vuovdalit girjji. (Muhtun háviid mannat njuolga prentehussii.  Dalle ferte SOR ieš vuovdalit, vuorkut ja vuovdit oahpponeavvu.) Prošeavttaid čađaheapmi modealla 1 mielde dagaha hui ollu barggu SOR:ii. Modeallas leat vihtta hálddahuslaš mearrádusa ja guokte bargolávdegotti/Ráđi mearrádusa. 

Lágádus váldá badjelasas ráhkadeami, buvttadeami ja vuovdaleami. SOR doarju ráhkadeami ja buvttadeami. SOR:a ovddasvástádus lea daid guorahallat pedagogalaččat ja gielalaččat ja bargolávdegoddi daid dohkkeha virggálaččat. 

Boahtte siidduin čájehuvvojit guktuid modeallaid ovdánandásit, dokumeanttat ja mearrádusat. Modeallas 2 lea lágádusas ovddasvástádus prošektii.  SOR galgá dušše dohkkehit.  Muhto go SOR, dohkkeheami vuođul, addá ruđalaš doarjaga lágádussii, de berre SOR:a jođiheaddjit bidjat seamma gáibádusaid lágádusa prošeaktačilgehussii go čilgehusasis nu mo dat hábmejuvvo ja geavahuvvo modeallas 1. 

Čilgehusa vuolggasadji lea modealla 1 mii lea viidáseamos. Čilgehus váldoáššálaččat váldá ovdan oahppogirjji ovdánahttin-proseassa mii galgá čuovvut SOR oahppogirjjiid dohkkehan-njuolggadusaid. Danin modealla ferte heivehuvvot juohke prošektii ja dárbbu mielde ráddjejuvvot ja dievasmahttojuvvot. 

Dat mielddisbuktá ahte eai buot oahpponeavvoprošeavttat dárbbaš buot dásiid čađahit maid modealla čilge. 

Oahpponeavvoprošeavttat galget heivet Ráđi mearridan váldooahpponeavvuid ovdánahttinplánaide. Ráđđi juogada ressurssaid ja prioritere iešguđet fágaid ja dásiid siskkobealde. Plánat ráhkaduvvojit oahpponplánaid, dárboárvvoštallamiid ja dutkama vuođul.  Sámi oahpponeavvoovdánahttima dutkan lea dássážii unnán prioriterejuvvon, muhto berre boahtte áiggis leat plánendási doaimmaid guovddáš ášši. Seammá guoská iešguđet oahppoplánaid ja oahppoplánaid oppalaš oasi dutkamii. Tearbmabargu lea sámi oahpponeavvoovdánahttima eaktu ja dat dávjá dáhpáhuvvá oktanagas oahpponeavvo- ovdánahttimiin. Go oahpponeavvoprošeakta plánejuvvo, de árvvoštallamis berre váldit vuhtii man muddui sámegiel tearpmat leat ráhkaduvvon fágas mas lea sáhka.  Jos ii leat mihkkege ráhkaduvvon, de berre prošeavtta rganiseredettiin ja prošeavtta áigerámmaid bijadettiin váldit vuhtii ahte tearbmabargu šaddá oassin prošektii. Muhtumin sáhttá tearbmaráhkadeapmi fágas mas lea sáhka, leat viiddis bargu ja danin berre organiserejuvvot sierra prošeaktan vai tearbmabargu boahtá oidnosii. Geahča muđui notáhta beaiváduvvon 6.11.92. 

SOR dahje eará olgguldas olmmoš dahje orgánat, dávjá lágádusat, buktet jurdaga álggahit oahpponeavvoprošeavtta. Buot jurdagat registrerejuvvojit jurddačilgehusskovvái, gč. čuvvosa skovi nr. 1. 

a) Konsuleanta gii bargun lea ožžon gieđahallat jurdaga, dan  árvvoštallá dárkkistanlisttu ektui, - gč. čuvvosa skovi 2, - ja  ráhkada oanehis jurddaárvvoštallanraportta dárkkistanlisttu  vástideami hámis. á) Čállingotti konsuleantačoahkkin gieđahallá  raportta. Mearriduvvo dan vurket dahje joatkit. b) Go dat jotkojuvvo, de konsuleanta ráhkada ollislaš  jurddaárvvoštallanraportta (mas lea mielde gaska boddosaš prošeaktačilgehus), gč. čuvvosa skovi 3. c) Ossodatjođiheaddji ja direktora dohkkeheaba árvvoštallanraportta, mii dasto biddjojuvvo Ráđi/bargolávdegotti ovdii.  Konsuleanttat oassálastet dán čoahkkimis. č) Ráđđi/bargolávdegoddi mearrida ahte galgá go jurdda duohtandahkkot. 

Dát lea čielga hálddahuslaš dássi, gos prošeakta virggálaččat registrerejuvvo ja álggahuvvo. 

Dábálaččat lea prošeaktajođiheaddji seamma olmmoš go (PJ) konsuleanta gii ášši meannudii jurddadásis. Dát olmmoš nammaduvvo virggálaččat prošeaktajođiheaddjin. 

Hálddahus, - dahje Ráđđi/bargolávdegoddi bidjet bargui prošeaktabargiid/girječálli(id). 

Ovdalgo oahpponeavvu čállin/hábmen álggahuvvo, de ollislaš prošeaktačilgehus galgá ráhkaduvvot. Dat mearkkaša ahte ollislaš prošeaktačilgehus lea dušše gaskaboddosaš prošeaktačilgehusa heivehallan, - maŋŋilgo Ráđđi/bargolávdegoddi lea dan meannudan.  Dan sisdoallu boahtá ovdan skovis 4. Vuođđun lea gaskaboddosaš prošeaktačilgehus maid hábme viidáseappot. 

Dán dásis lea dávjá čielgasat govva das maid girji galggašii sisttisdoallat, mo prošeavtta organiseret, gii lea ovddasvástideaddji ja geat leat prošeavttas mielde prošeaktabargin. 

Galgá ráhkaduvvot ovdánanplána mas boahtá ovdan goas deaýalaš juksanmearit ollašuvvet, ja ollislaš govva ekonomalaš ressursadárbbus, háhkamiin jna. 

SOR čállá čálalaš soahpamuša girječálliiguin. Gč. sierra soahpamušmálle. 

Prošeaktajođiheaddji ovddasvástádus lea áigái oažžut soahpamuša. Jođiheaddji dan vuolláičállá ohpponeavvo-guovddáža bealis. 

Soahpamuša vuođđun lea dohkkehuvvon prošeaktačilgehus. Soahpamuš maiddái fievrrida olggosaddinvuoigatvuođaid girječállis SOR:ii. 

Referánsajoavkku lahtut galget oktii ráđiid prošeaktajođiheddjiin ja prošeaktabargiin sihkkarastit ahte prošeakta lea doarvái buorre fágalaččat, pedagogalaččat ja gielalaččat. 

Referánsajoavku ii leat stivrenjoavku, muhto prošeavtta fágalaš doarjjajoavku. Joavku galgá addit fágalaš responssa čállái, buktit jurdagiid, ođđa oaidninsajiid ja doarjut čálli su barggus. 

PJ galgá oktii ráđiid prošeaktabargiin ásahit prošeavtta referánsajoavkku dalá máŋŋá go prošeakta lea álggahuvvon. Referánsajoavkkus leat dábálaččat golbma olbmo geain lea gelbbolašvuohta dan fágas mas lea sáhka, geain lea pedagogalaš gelbbolašvuohta ja sámegiel gelbbolašvuohta. 

Lahtut eai berre orrut guhkálagaid stuorra geográfalaš guovllus vai mátkegoluid sáhttá unnidit. Dattetge berre geahččalit doalahit davviriikkalašvuođa. Referánsajoavkkus berre, nu guhkás go lea praktihkalaččat ja ekonomalaččat vejolaš, leat lahttu (lahtut) Ruoýas ja/dahje Suomas. 

Dalánaga go referánsajoavku lea nammaduvvon, de PJ sádde referánsajovkui sámi oahppoplánaid, oahppoplána oppalaš oasi ja minsttarplána. 

Go prošeakta lea joatkkadásis, de dan fágaplánat sáddejuvvojit referánsajovkui.  Maiddái sáddejuvvo dohkkehuvvon prošeaktačilgehusa kopiija.  Ii leat dárbu sáddet olles, muhto referánsajoavku berre dovdat prošeavtta ulbmila ja fágalaš sisdoalu. 

Go prošeaktačilgehus lea dohkkehuvvon, de álggahuvvo proš-eavtta ollašuhttindássi. Dát dássi lea prošeavtta guhkimus dássi. 

Mánus ráhkaduvvo oahppoplánaid mielde mat leat fámus. Viidodat ja áigerámma lea čilgejuvvon prošeaktačilgehusas. Bargu galgá juhkkojuvvot  juksanmeriide vai lea vejolaš llašuhttit barggu. 

Mánusa kvalitehtasihkkarastima dihtii ásahuvvo dábálaččat referánsajoavku, gč. ovddit dási. 

Referánsajoavkku vuosttaš čoahkkimis galgá PJ fuolahit ahte referánsajoavkku lahtut dihtet vissásit mii sis gáibiduvvo ja makkár doaibma guđesge lea prošeavttas: - Ovddasvástádus - makkár ovddasvástádus lea referánsajoavkku lahtuin? - Prošeaktajođiheaddji doaibma - stivren ja fágalaš rávvagat - Čállidoaibma 

Muitte doaimmahit praktihkalaš áššiid nu mo čoahkkinlanjaid, káfe/borramuša, čállinávdnasiid, mátkerehkegiid ja čoahkkin-mávssu skoviid, stáhta čoahkkin- ja mátkemávssuid jna. 

Referánsajoavkku vuosttaš čoahkkimis lea dárbu čielggadit makkár vuordámušat girječállis ja joavkku lahtuin lea guhtet guoibmáseaset. 

1. Ovdanbuktá beaiveortnega: Galget go muhtun áššit  sirdojuvvot áiggi dáfus vai sihkkojuvvot? 2. Praktihkalaš áššiid birra juohkit dieđuid mátkerehkegat,  mávssut, bottut, čoahkkima bistin, mearridit goas čoahkkin  loahpahuvvo 3. Gieđahallat ovddit čoahkkima referáhta ja jos leaš eará  diehtojuohkin 4. Ođđasat prošeavtta birra mat buohkaide sáhtášedje leat (ávkin  Juohkehaš oažžu sátnevuoru) Fuom! Várut ahte ságastallan ii  spiehkas! 5. Ášši nr. 1 - mearkkašumit mánusa fágalaš oassái  Ášši nr. 2 - mearkkašumit mánusa pedagogalaš oassái  Ášši nr. 3 - mearkkašumit mánusa gielalaš oassái 6. Muđui. Dása čohkkejuvvojit áššit mat livčče berren leat  mielde dahje diehtojuohkin mii livččii berren addot (gullá  buot čoahkkinoasseváldiide). 

Logi čoahkkinjođiheami muittuhusa! 1. Ovdal go boađát:  Smiehta vuos 2. Seastte čoahkkináiggi - pláne vuđolaččat 3. Leage dárkil čoahkkingohččumiin 4. Válmmas buot 5. Čujut luotta 6. Stivre ságastallama 7. Smiehtas - álege geavat veahčira 8. Gease váldočuoggáid 9. Vurke bohtosiid 10. Loahpat áiggil 

Dát leat čoahkkima váldoáššit. Mánus mii čoahkkimis galgá gieđahallojuvvot, ferte buori áiggis sáddejuvvot referánsa-joavkku lahtuide, vai sii ožžot buori áiggi dan sisdoalu guora-hallat dárkileappot.  Eaktun lihkostuvvan referánsajoavkku čoahkkimii lea ahte mánus lea ovdagihtii vuđolaččat guorahallo-juvvon. Dáin čoahkkimiin leat vuosttažettiin referánsajoavkku lahtut geat galget buktit ovdan juoidá vai čoahkkimat leat ávkkálaččat prošeaktabargiide (girječálliide). 

Moadde praktihkalaš ášši maid don PJ:an fertet muitit doaimmahit čoahkkima maŋŋá: - fuolahit ahte rehkegat devdojuvvojit ja duođaštuvvojit. - čállit čoahkkinreferáhta ja dan juohkit SOR:as ja sidjiide  geat ledje dahje galge leat čoahkkimis. 

Sámi oahppongirjjiid ođđa dohkkehannjuolggadusat leat mearriduvvon 1995:s. 

Ráđđi lea oahppogirjjiid dohkkeheami ovddasvástádusa fievrridan bargolávdegoddái, nu ahte lea bargolávdegoddi mii virggálaččat daid dohkkeha. 

Ovdalgo ášši joavdá dán muddui, de konsuleanttat guorahallat mánusiid pedagogalaččat, ovttadássásašvuođa dáfus ja giela-laččat. Guorahallan lea dábálaččat guovtti oasis, mii mearkkaša ahte pedagogalaš konsuleanta árvvoštallá mánusa pedagoga-laččat fágaplánaid ja váldoulbmila ektui, mo sámi dilálašvuođat máinnašuvvojit (rasisma) ja árvvoštallá mo ovttadássásašvuohta sohkabeliid gaskka lea vuhtiváldojuvvon, ja giellakonsuleanta fas guorahallá mo mánusa gielalaš hábmen lea. Lea go giella heivvolaš, lea go heivehuvvon geavahanjovkui, lea go giella giellaoahpalaččat riekta.  Árvvoštallat mo sáhtášii čoavdit suopmansániid geavaheami.  Min gielalaš dili geažil giella- konsuleanta lea muhtumin maiddái ferten lohkat korrektuvrra. 

Gielalaš guorahallama ulbmil lea sihkkarastit ahte oahppo-neavvu mii olggosaddojuvvo lea jurddašuvvon ulbmiljovkui gielalaččat heivvoleamos. 

Muđui čujuhat Girjeárvvoštallama ja dohkkeheamigihppagii (Čohkkejuvvon čállosat, SOR 1992) ja oahppogirjjiid guorahallanbagadussii (SOR 1993). 

Goappašat konsuleanttat geat gieđahallaba mánusa čálliba konsuleantacealkámuša ja ávžžuheaba jogo dan dohkkehit dahje hilgut.  Goappašat bealit galget ákkastallojuvvot.  Lea váttis addit dákkár cealkámušmálle. Hárjehallan čeahppuda. Girji ovdanbiddjojuvvo bargolávdegoddái dohkkeheapmái maŋŋilgo girji lea hábmejuvvon ja govvádusat/govat leat heivehuvvon girjái. 

Cealkámušat leat vuođđun árvvoštallat lea go mánus gárvvis teknihkalaš buvttadeapmái. 

Go mánus lea gárvvis, de SOR sáhttá bivdit goasttidanfálaldagaid iešguđet lágádusas.  Stáhta mearrádusaid mielde galget unnimusat golbma iešguđet fálaldaga bivdojuvvot. Lea muhtumin leamaš váttis doallat dán prinsihpa. 

Dál lea Sámi lágádusdilli veahá nuppástuvvan nu ahte lea álkit bivdit eanet fálaldagaid. 

Lágádusat ávžžuhuvvojit geavahit buvttadandoarjaga stáhta ohcanskovi. 

Ožžojuvvon fálaldagaid árvvoštallamis váldojit vuhtii: - haddi - kvalitehta (bábir, čatnan, ivnnit) - gáhppálatlohku - sturrodat/hábmen - válmmastanáigi - maid fálaldat sisttisdoallá (korrektuvra, diehtojuohkin,  vuorkun, distribušuvdna jna.) - eará 

Dán árvvoštallama vuođul válljejuvvo lágádus mii oažžu bargun goasttidit mánusa, ohcat govaid, dan hábmet, válmmastit girjin, vuovdalit, vuorkut, vuovdit ja distribueret. 

Dál álgá proseassa goasttidit mánusa gárvves girjin.  Dán dásis ferte muitit váldit vuhtii čálli beroštumiid ja čađat addit dieđuid girječálliide proseassa birra. Girječállit berrejit beassat váikkuhit hábmemii ja sturrodahkii. 

Rievddada prošeavttas prošektii mo girječálli beroštumit organiserejuvvojit ja vuhtiiváldojit.  Muitte, lea duhtameahttun dilli girječállái go ii gula iige beasa duođaid váikkuhit dán proseassa-oassái. 

Allot dagat nu ahte go čálli lea mánusa addán SOR:ii, de bargoaddis (SOR) ii šat gullo mihkkege ovdalgo girji fáhkka ihtá njuni ovdii. Dat sáhttá hirpmástuhttit daningo olmmoš oažžu erenoamáš lagas gaskavuođa prošektii mainna guhká lea bargan, muhtumin vel moadde jagige. 

Buorre gulahallan ja ovttasbargu prošeavtta hárrái lea deaýalaš gitta dassážii go girji lea gárvvis vai váfista duđavaš girječálliid (prošeaktabargiid) geat fas maŋŋil sáhtášedje jurddašit bargat SOR:a prošeavttaiguin. 

Loahppadásis lea korrektuvra deaýalaš bargu.  Goasttidanfálaldagas mii vižžojuvvo sisttisdoallá korrektuvrra maid lágádus fuolaha. Girječállis lea vuoigatvuohta ja eatnegasvuohta lohkat 1. korrektuvrra(.  Gč. Šiehtadusa fágagirjjálašvuođa dábálaš-soahpamuša). 

Dán dásis ii galgga mánus divvojuvvot. Dat divruda buvttadeami.  Olles sisdoallu galgá leat gárvvis ovdalgo teknihkalaš buvttadeapmi álggahuvvo! 

Čálli galgá beassat oaidnit leabbun-korrektuvrra/ovttastahttojuvvon leabbumiid-korrektuvrra jos leaš vejolaš.  Dán dásis dat lea váttis muttus.  Lea go SOR vai lágádus mii dáid fuolaha? Fertet muitit ahte lea SOR mainna girječállis lea soahpamuš.  Lea SOR mii lea bargoaddi go ráhkadeapmi lea dahkkon modealla 1 mielde. Váldoovddasvástideaddji lea SOR, ja ferte bearráigeahččatahte girječálli beroštumit ja vuoigatvuođat vuhtiiváldojit. 

Eará ášši lea dieđusge go dán barggu bidjat lágádussii, muhto dat ferte čielgasit boahtit ovdan SOR ja lágádusa gaskasaš soahpamušas. 

Divodemiid (eai rievdadeamit korrektuvradásis merkemii geavahuvvojit norgga standárdda korrektuvra-mearkkat. (Gč. korrekturtegn - norsk standard). Virggálaš dohkkeheapmi/gárvvis prentejuvvot 

Ovdalgo girji prentejuvvo, de SOR bargolávdegoddi galgá dán dohkkehit virggálaččat.  Dát guoská oahppogirjjiide, dm. girjjiide mat devdet váldoosiid dihto fágas ja maid oahppit galget dávjá geavahit (eai fáddágihppagat). 

Go girji ii guoskka dohkkehanortnegii, de SOR dattetge galgá beassat oaidnit loahpalaš buktaga ja addit čálalaš prentenlobi.  Dán dásis galget buot leat mielde, govat ja govvateavsttat, ovda-sátni, olggoš ja olggošteaksta. Maiddái olggoža ivdni galgá dohkkehuvvot amas hirpmástuhttit geange. 

Bearráigeahča ahte kolofonsiiddus leat rivttes dieđut. Kolofon-siiddus galgá oidnot ahte Sámi oahpahusráđđi lea girjji ruhtadan ja dohkkehan. Ferte jođánit meannudit girjeášši go dat lea dan muttus ahte galgá bargolávdegoddái dohkkeheapmái amas maŋi-dahttit olggosaddima. 

Konsuleantacealkámušat ja prošeaktabohtosa oppalaš árvvoštallan leat ášši ovdanbidjama ja árvalusa vuođđun mii galgá bargolávdegoddái. Áššemeannudeaddji oassálastá dohkkehan-čoahkkimis ja ovdanbidjá ášši bargolávdegoddái. 

Lea illu beaivi go prošeakta šaddá oahpponeavvun, erenoamážit go boađus lea buorre. SOR sádde njelljii jahkái diehtojuohkin-čállosa skuvllaide ja eará áigeguovdilis orgánaide mas ođđa oahpponeavvut máinnašuvvojit. Maiddái almmuhuvvo oktasaš davviriikkalaš-sámi oahpponeavvokataloga. 

Muhtun lágádusat leat maiddái čeahpit ieža vuovdalit girjjiid, maid leat geatnegahttojuvvon dahkat SOR soahpamuša mielde. 

Muhtun áiggi geažes lea ávkkálaš árvvoštallat man ávkkálaš oahpponeavvu lea, - vástida go ulbmiliidda mat prošeaktačilge-husas ovdanbiddjojedje.  Mihttomearrin lea čoaggit vásáhusaid maid sáhttá geavahit boahttevaš prošeavttaide. 

Árvvoštallamis sáhtášii geavahit jearahallan-skoviid ja/dahje jearahallat oahpaheddjiid/ohppiid. Gažaldagaid sisdoallu berre guoskkahit deaýalaš áššiid nu mo sisdoalu, giela ja pedagogalaš hábmema. 

Jeđđehussan lea ahte prošeakta mii álggos dubmejuvvo heittogin, sáhttá muhtun áiggi geažes šaddat oalle buorre prošeaktan, muhto maiddái nuppe láhkai.  Doalat árvvoš-tallanvuoimmi ja leage lieggaváimmolaš!) 

Stivret mearkkaša bidjat ulbmiliid, plánet mo ulbmiliid juksat, ja čuovvut ollašuhttinbarggu ja divodit dárbbu mielde. Dát lea doahpaga dábálaš definišuvdna mii čájehuvvo dán govvosis ("Stivrenrieggás") 

Min oktavuođas lea oahpponeavvoprošeakta, - erenoamážit doaimmat mat ollašuhttindásis čilgejuvvojedje (kap. 4.3). 

Lea álo golbma váldoášši maid ferte "stivret", namalassii: - Iešvuođat/Kvalitehta (das mii ráhkaduvvo) - Áigi/ovdáneapmi - Ressursageavaheapmi/ekonomiija 

Muitte erenoamážit ahte lea deaýalaš buktit ovdan sihke mii prošeavtta ávki/váikkuhus galgá (leat  váikkuhusulbmil) ja mii konkrehtalaččat galgá olahuvvot go prošeakta lea gárvvis (boađusulbmil). 

Geavat juksanmearreplánema vai váldojuksanmearit mat vástidit Modealla 1 mearrádusdahkamiidda, bohtet čielgasit ovdan. 

Erenoamážit mánusbarggu oktavuođas lea eanaš háviid dárbu dárkilat juksanmeriide. 

Geavat čuvvosa skovi 12, - dahje dasa heivehuvvon veršuvnna.  Sáhttá šaddat áigeguovdilin geavahit dákkár skovi guovtti dásis, - váldoplána mii dušše čájeha dásiid/váldojuksanmeriid, ja ovttaskasáššedássi mii čájeha iešguđet dási bargguid ja juksanmeriid dárkileappot. 

Muitte ahte buot bargguin galgá leat ovddasvástideaddji, muđui sáhttá geavvat nu mo singuin: 

Go ulbmilat ja plánat bohtet ovdan dohkkehuvvon prošeakta-čilgehusas, de álggahuvvo prošeavtta čađaheapmi, ja maiddái dan čuovvun. Čuovvun lea beaivválaš jođiheapmi. Dát doaibma galgá fuolahit ahte plánat čuvvojit ja mihttomearit juksojit. 

Geahča "Prosjektarbeid i praksis"girjgi s. 42-53 man vuogi mielde dan dahkat. Kvalitehta bealli čuvvojuvvo go referánsajoavku ja konsoleantacealkámušat geavahuvvojit. 

Ovdáneapmi ja golut čuvvojuvvojit juksanmeriid ektui ja dasa gullevaš bušeahta/máksoplána ektui. 

Prošeavtta ekonomiija raporteren ferte soahpat oktii  SOR:a ruhtastivrenplána ortnegiiguin. 

Virggálaš prošeaktačuovvunčoahkkimat mat mearkkašit stivrenjoavkku čoahkkimiid, galget čađahuvvot nu dávjá go heive prošektii, muhto unnimusat juohke jahkebealis(?). 

Čoahkkima ovdabargu: - Prošeaktajođiheaddji ráhkada čálalaš stáhtusraportta. 

Ieš čoahkkin: - Ovdanbidjat stáhtusa - Ságastallan/árvvoštallan, - man guhkkin lea prošeakta? - Plánaid rievdan? Makkár mearrádusat dárbbašuvvojit? - Geas lea ovddasvástádus doaimmaide, ja goas galget gárvánit? - Mo doaibmá ovttasbargu? - Šiehtadit boahtte čoahkkima 

Čoahkkima maŋŋá: - Prošeaktajođiheaddji čállá čoahkkinreferáhta mii sisttisdoallá  čoahkkima loahppajurdagiid.  Erenoamáš deaýalaš lea oažžut  mielde gii maid galgá dahkat, - ja goas. 

Čuovvuma deaýalaš oassi lea gieđahallat rievdadusaid diđolaš vuogi mielde. 

Buot rievdadusat, ležžet dal čálliid, SOR vai earáid geažil, galget gieđahallot dainnalágiin ahte váikkuhusat ruhtadili, sisdoalu, ovdáneami, hábmema, giela hárrái jna. čielggaduvvojit ja váldojit vuhtii. Dattetge ferte rahčat vealtat das ahte rievda-dusat dahje nu unnán rievdadusat  dahkkojit go vejolaš. Ferte leat čielggas ahte mađi guhkkeleabbui proseassa lea joavdan, dađi stuorát ruđalaš váikkuhusaid buktet rievdadusat. 

Lassin ruđalaš váikkuhusaide maid rievdadusat mielddisbuktet, lea maiddái olmmošlaš bealli.  Danin leage deaýalaš leat diđolaš prošeavtta rievdadusaid ektui ja diehtit mo daid galgá meannudit. 

Stivrenjoavku mii prošeaktačilgehusa lea dohkkehan, galgá maiddái dohkkehit rievdadusaid. 

Son galgá fuolahit: - ahte dat geaidda rievdadusat gusket, buktet mearkkašumiid - ahte árvvoštallojuvvo mo rievdadusat čuhcet 

•  bargoviidodahkii •  ovdáneapmái •  goluide •  kvalitehtii •  dasa mii lea juo čađahuvvon prošeavttas 

- ahte mearrádusat dahkkojit - ahte rievdadusat čađahuvvojit ja duođaštuvvojit - ahte buot áššáigulli bealit ožžot dieđu rievdadusaid birra. 

Lea čuovvunbarggu maŋimuš lađas, ja prošeavtta loahpahettiin berre prošeaktajođiheaddji fuolahit ahte čoahkkin dollojuvvo gos čađahuvvon proseassa suokkar-dallojuvvo ja árvvoštallojuvvo. 

Buohkat oassálastet geat leamaš prošeavttas mielde. Ulbmilin lea oahppat vásáhusaineamet. 

Čoahkkima ovdal prošeaktajođiheaddji sádde ráhkkananskovi čuvvosa skovvi 13), - maid maiddái son vástida. Čoahkkimis juohkehaš buktá oainnuidis iešguđet čuoggái/gažaldahkii mii lea skovis, ja dasto ságastallet ja buktet loahppajurdaga. 

Čoahkkáigeassin systematiserejuvvo.  PJ fuolaha ahte vásáhusat mat leat boahtán ovdan, bohtet ávkin eará prošeavttaide. 

Son ferte ollašuhttindásis váruhit dáid áššiid - eahpedárkilis bargoviidodat - unnán plánenáigi ovdal álggaheami - njoazes mobiliseren - heajos kommunikašuvdna - heajos čállit --> čállinveahkki - "hárjánan spesialisttat" - eai leat rahpasat ođđa jurdagiidda - heajos mielbargit - oasseáiggebargit - prošeavttain berre bargat olles áiggis -  ii vuollil 50% - prošeakta oažžu vuollegis prioritehta - mun áiggun kursii - buozalmasvuohta - luomut - ii áigi fágalaš guorahallamii - EDG-vuogádagat eai doaimma 

Lea deaýalaš gávdnat rivttes olbmuid, geat gulahallet gaskaneaset ja geat sáhttet ovdánahttit oktasaš vuoiŋŋa (teambuilding lea deaýalaš prošeavtta oktavuođas). 

Sávvojuvvon dilli - Ideálalaš prošeakta - dušše hárjánan bargit - ovttasbargi joavku - buohkat barggus - buohkat olles áiggis - buohkat barget seamma sajis - jotkkolašvuohta - prioritehta - dárkilis bargoviidodat - buorre miella ja loaktin - buot vuogádagat doibmet - miellagiddevaš bargu 

- Lea go prošeavtta ulbmil definerejuvvon nu ahte leaovtta-láhkai čilgehahtti? (Dieđátgo mii lea konkrehta boađus go  prošeaktaáigodat lea nohkan?  Lea Lea) go oahppogirji, galle siiddu leat girjjis ja maid dat  sisttisdoallá, man dássái lea rehkenastojuvvon jna.? 

- Lea go prošeavttas struktuvra ja lea go juhkkojuvvon  mihttidahtti ovttadagaide? 

- Leat go ásahan diehtojuohkinvuogádaga stivret prošeavtta  ovdáneami? 

Jos sáhtážat vástidit juo buot gažaldagaide, de dalle gal lea dus buorre vuođđu lihkostuvvat prošeavtta bargguin. Muitte, buot prošeavttat gáibidit profešunála SOR:a rošeaktajođiheaddji. 

Dárkilat govvema dihtii makkár "čuolmmat" sáhttet bohciidit oahpponeavvoprošeavttas, lea ávkkálaš smiehtastit maid guokte prošeaktabargi oaivvildeigga ahte čilgejuvvot ovdalgo čállin álggahuvvo: 

- hábmen - man muddui galgá čálli beroštit hábmemis, girjji sturrodagas, bustáva sturrodagas - vai lea go lágádusa ovddas- vástádus? 

- govat - ovdánanplánas ferte váldit vuhtii ahte govvaválljen dahje govvosiid ráhkadeapmi maiddái lea áddjás bargu 

- bajilčállagat - galgá go čálli mearridit bajilčállagiid "sturrodaga" ja dási 

- fágaplánii berre ráhkaduvvot prošeaktabargiidbagadus mii  dahká čálli diđolažžan metoda, bargobihtáid válljemis jna. 

- oahppogirjelistu sávvojuvvo iešguđet fágas ja dieđuid gos  iešguđet áigeguovdilis girjjit leat fidnemis 

- bidjat áiggi dieđuidčoaggimii omd. skuvllain, eará sániiguin  daddjon: luvvosat bargoáigi girječálliide 

- lea positiivvalaš bargat joavkkus, muhto gáibida eambbo áiggi 

Movttiidahttin ja bagadeapmi leat SOR:a prošeakta- jođiheaddji deaýalaš ja guovddáš doaimmat.  Prošeaktabargu lea dávjá hástalus prošeaktabargiide ja olbmos sáhttet leat váttis dásit prošeavtta čađahettiin. Lea deaýalaš ahte PJ lea áicil ja doarju, čájeha beroštumi ja movttiidahttá go dasa lea dárbu. 

Bagadeapmi sáhttá dáhpáhuvvat siskkáldasat bargiid gaskkas, dm. bagadus gaskal guokte dahje eanet oasseváldiid geain lea ee. seamma oahppo- ja vásáhusduogáš ja geat barget seamma organisašuvnnas ja geain lea beaivválaš ovttasbargooktavuohta. Bagadeamis  galgá leat lagasvuohta, fuolla ja persovnnalaš beroštupmi. 

1. Čuolmma ovdanbuktin, dasa guoski dilálašvuohta, dan  ovdahistorjá jna. 2. Dilálašvuođa ja čuolmma analysa, geahččalit áddet/ipmirdit ja  ráddjet čuolmma ávkkálepmosit 3. Oažžut ovdan su jurdagiid ja strategiijaid gii bagaduvvo. 4. Rávvagiid ovdanbuktin 5. Oažžut su gii bagaduvvo árvvoštallat rávvagiid mat leat  ovdanboahtán, ja maiddái su iežas jurdagiid. 

Dávjá lea ávkkálaš ja lunddolaš bagadallama oktavuođas jearrat: Maid don ieš oaivvildat? Mo don ieš leat jurddašan čoavdit čuolmma? 

Jos bagadeapmi galggaš leat ávkkálaš, de dan berre struktureret ja berre várret ággi bagadeapmái. Bagadeapmi hávil bistá dábálaččat guokte diimmu. 

(Vealtat das ahte ii leat eahpečielggasvuohta ovddasvástádusa hárrái bargoskihpára bagadettiin, de lea hui deaýalaš ahte buohkain lea oktasaš áddejupmi maid ovddasvástádus mearkkaša dán oktavuođas. 

Ferte deattuhuvvot ahte bagadeapmi ii leat miige soppiid masa son dorje gii ii leat iešheanalis, iige dat leat miige nannosat, čiegus fámuid maid dat sáhttet geavahit geain ovdalaččas lea fápmu, iige leat  bargojuogádeami, geatnegasvuođaid ja vuoigatvuođaid sotken, iige leat vuollánahtti ovddas- vástáduseretváldin, iige dan oktavuođas galgga leat miige eahpečielga vuordámušaid dasa ahte maid earát háliidivčče galggan dahkat. 

Bagadeapmi lea dan nammii ahte veahkehit luvvet jurddašeami dan hástaleami hárrái mii bargis lea barggu oktavuođas.) 

Bagadeapmi lea bures doaibman, jos son gii bagaduvvui lea ožžon buoret vuođu dahkat iežas mearrádusid vaikko vel mearrádusat eai čuovo rávvagiid maid oaččui. 

Lea deaýalaš oččodit buorre kommunikašuvdna prošektii. Buorre ovttasbargu eaktuda buori kommunikašuvnna.  Loga kommunikašuvnna birra Westhagena"Prosjektarbeid"- girjjisProsjektarbeid"-girjjis), s. 127-131. 

Prošeaktajođiheaddji ovddasvástádus lea čuovvut prošeavtta ekonomiija. 

Prošeaktačilgehus sisttidoallá ee.: Ovdánanplána oktan juksanmeriiguin ja ekonomalaš ressurssaid, háhkamiid jna. dárbbu ollislaš gova. 

Bušeahtta lea ekonomalaš geavahanplána. Čuovvun mearkkaša ahte bušeahttarámmat fertejit doalahuvvot prošeaktagoluid hárrái. 

- Girječálli bálkágolut, mávssut - Girjegolut - Mátkegolut - Govvadahkki - Jorgaleapmi - Referánsajoavkku golut 

•  fágalaš árvvoštallamat čoahkkima ovdal •  čoahkkinmávssut •  orrun, mátkit, jna. - Hábmen - Prenten - Hálddahuslaš golut - Eará golut 

Mo prošeakta lea jurddašuvvon ruhtaduvvot. Ruhtada go SOR prošeavtta ollásit vai lea go olgguldas ruhtadeapmi. 

Geahča sierrra gihppaga mas leat dieđut girječállimávssuid birra. 

Golut oastit dárbbašlaš girjjiid čađahit prošeavtta. Ovdalgo girjjit ostojit, de ferte dárkkistit leat go girjjit min girjerádjosis. Ostojuvvon girjjit lea oahpponeavvoguovddáža opmodat ja galget registrerejuvvot girjerádjosii ovdalgo dat luikojit čállái. Prošeaktajođiheaddji galgá diehtit mat prošektii leat ostojuvvon. 

Jorgaleapmi máksá kr 385,- siidui. Seamma siiddu korrektuvralohkan máksá kr. 75,-. 

Geahča sierra gihppaga mas oaččut dieđuid iešguđet mávssuid birra, maiddái jorgalanbálkká birra. 

Ferte guorahallat ahte lea go dárbu govvádemiide, galget go leat govat vai vinjeahtat, galle ja galget go leat ivnnit jna.Ferte go oastit vuoigatvuođaid geavahit govvádusaid. Ferte ráđđá- dallat čálliin ahte masa lea dárbu. 

Geahča sierra gihppaga mat sisttisdollet iešguđet mávssuid, maiddái govvádusaid láidesteaddji mávssuid. 

Čoahkkinlohku ja áiggit fertejit mearriduvvot. Referánsajoavkku lahttolohku mearriduvvo dan vuođul manlágan prošeakta lea, dábálaččat guokte dahje golbma olbmo. 

Sáhttá šiehtadallat, muhto dalle ferte oktavuođa váldit  jođiheddjiiguin. 

Referánsajoavkku lahtuid čoahkkinmáksu lea kr 202,- diibmui (eanemusat 6 diimmu beaivái). 

* Iešguđet mávssut dávjá rivdet. Geahča sierra gihppaga mii sisttisdoallá iešguđet mávssuid. 

Loahpalaš fálaldat vižžojuvvo prentehusas/lágádusas go mánus lea gárvvis. 

Go SOR ieš hálddaša prošeavttaid, de ii leat áigeguovdil rehkenastit hálddahuslaš goluid. 

Stáhta rehketdoallovuogádat fievrriduvvo kontántaprinsihpa mielde. 

Dat mearkkaša ahte golut fievrriduvvojit rehketdollui dalle go máksin dáhpáhuvvá. Kontántaprinsihppa ferte geavahuvvot bušeahttaráhkadeamis. 

Danin ferte vuhtiiváldit prošeavtta áigefaktora. Ovdánanplána berre čájehit goas iešguđet  golut šaddet. 

Poasta 01 leat bálkkát ja eará bálkámávssut Poasta 11 leat gálvvut ja bálvalusat Poasta 70 lea oahpponeavvobuvttadeami doarjagat Vuollepoasta, Poasttain 01 ja 11 sáhttet dasa lassin leat vuollepoasttat mat leat vel dárkileappot. 

Poasttas 70 sáhttá maiddái leat vuollepoasta mii čájeha davvi-, lulli- dahje julevsámi prošeavttaid jna. 

Prošeaktabušeahta sisabuktináigi čuovvovaš jagi nammii lea skábmamánu 1. beaivi. 

Ođđa prošeavttaid/ođđasis prioriterema áigemearri bušeahttaheivehallama oktavuođas lea borgemánu 10. beaivi. 

Dárbbašlaš rievdadusat prošeaktabušeahta oktavuođas ráđđádallojit oahpponeavvoguovddáža ossodatjođiheddjiin dahje stivrenjoavkkus. 

Rehkegiid/doarjagiid mávssidettiin fertejit dat dárkkistuvvot šiehtadusa/fálaladaga ektui, prošeaktajođiheaddji ferte daid duođaštit ja dasto addojit rehketdoalu ovddasteaddjái máksimii. 

Go lágádussii addo doarjja, de dasa sáddejuvvo reive "buvttadandoarjaga" birra. Reivekopiija	addojuvvo rehketdoalloossodahkii mii ávžžuhuvvo dan máksit. 

Prošeaktajođiheaddji merke dađistaga buot goluid prošeaktarehketdoalloskovvásis. 

Muitte dárkkistit goluid bušeahta ektui.  Bušeahtta II galgga rasttildit rájáid oaččokeahttá fápmudusa jođiheddjiin (stivrenjoavkkus). FUOM! Čájet bušeahttaovddasvástádusa. 

Ii oktage rehket máksojuvvo ovdalgo prošeakta- ovddasvástideaddji dan dohkkeha. 

Juohke prošeavtta ekonomiijaraporta čállojuvvo oktii juohke jahkenjealjádasas,  dm. 01.01 - 01.04 - 01.07 - 01.10. 

Čuovusnr. Beaivemearri Koda 1 Koda (2  Seamma go prošeaktakoda) Faktura nr. Teaksta Summá 

http://www.samefolketsparti.no/website.aspx?displayid=2458 3.5.10 

Unjárgga Sámeálbmot bellodak lea miellahtučoahkkimis mearridan sáddet breava gos bivdit Unjárgga gielddas guorahallat geavaha go gielda ruđaid eavttuid mielde. Unjárgga gielda 

Departemeantta birra Mánáid- ja dásseárvodepartemeanta bargu lea: 

- nannet golaheddjiid rivtiiid, beroštumiid ja sihkkarvuođa  addit mánáide ja nuoraide oadjebas bajasšaddandili, ja vejolašvuođa searvat - servodahkii ja leat fárus mearrideamin servogagas - sihkkarastit bearašiid eallima ekonomalaččat ja sosialalaččat - oaččuhit ollislaš ja duohta dásseárvvu nissoniid ja dievdduid gaskka 

Min bargosuorggit gusket eanas olbmuid árgabeaivái, ja mearrádusat mat dahkkojit sáhttet leat hirbmat mávssolaččat juohke olbmui. Eanas oassi MLD bušeahtas manná juolludemiide mánnábearrášiidda - mánnáoadju, riegadahttinruhtii ja reaidadoarjagii. Buorredilledoaimmaid dáfus leat mánáidsuodjalus okta dain stuorimus bušeahttapoasttain. 

Fágaossodagat hálddašit lágaid ja doarjjasortnegiid, barget plánemiin, čielggademiiguin, váikkuhandoaimmaiguin, bagadallamiin, diehtojuohkimiin álbmogii ja joavkkuide geaidda guoská. Ossodagat addet maiddái doarjaga dutkamii, geahččalan ja ovdánahttinbargui, ja servet riikkaidgaskasaš ovttasbargguide sin fágasurggiineaset. 

Heterofiila ja homofiila páraid oktasaš náittosláhka [14.03.2008] Ráđđehus ovddida odne oktasaš náittoslága evttohusa. Láhka addá homofiillaide seamma vuoigatvuođa náitalit go heterofiillain ge lea. Seammás sihkkarastá láhka lesbalaš páraid mánáide guokte juridihkalaš váhnema jo eallima álggu rájes, ja homofiila náittospárat ožžot vejolašvuođa árvvoštallojuvvot adoptiivaváhnemin seamma láhkai go heterofiila náittospárat ge. – Ovttadássásašvuođa barggu historjjálaš lávki, dadjá mánáid- ja dásseárvoministtar Anniken Huitfeldt. 

Eanet dokumeanttat fáttá birra Geahččalanlávdegoddi 9840 Vuonnabahta / Varangerbotn 

Unjárgga Sámeálbmot Bellodak (SáB) lea media bokte dihtosii ožžon dan ahte gielddat geat (ožžot ruhtajuolludeame) Sámedikkis, eai sáhte duođaštit dan geavaheame. Sámegiella lea hui hearkkes dilis, ja lea danne dárbbašlaš ahte diet juolludeapmi geavahuvvo eavttuid mielde. 

Dahko bokte bivdit ahte čađahuvvo guorahallan mo Unjárgga gielda hálddaša guovttegielat ruđaid maid gielda oažžu Sámedikkis. 

Mii bivdit Unjárgga gielda dárkkistanlávdegotti bokte, čađahit dien iskosa. 

Bohtosat fertejit boahtit oidnosii, ja erenoamážit dan ahte geavahuvvo juolluduvvon ruhta ulbmiliid ja eavttuid mielde. 

Bohtosat fertejit boahtit oidnosii, ja erenoamážit dat ahte geavahuvvo juolluduvvon ruhta ulbmiliid ja eavttuid mielde.

Bohtosat fertejit boahtit oidnosii, ja erenoamážit dan ahte geavahuvvo juolluduvvon ruhta ulbmiliid ja eavttuid mielde.

Unjárgga SáB boahtá čuovvut ášši, guđe láhkai gieldda bealis barget iskat guovttegielat ruhtadeame. 

Sámiid Hilat lei aviisa man almmuhii / Klassekampen sámegillii ja dárogillii. Eai boahtán go golbma nummara. Artihkkalat čállojuvvojedje dárogillii ja lágádus Jår'galæd'dji jorgalii sámegillii. Dán artihkal lea Svein Lund heivehan dálá čállinvuohkái, ja seammqs divvon moadde meattáhusa. 

Dát jearahallan lea oassi stuora áššis Mearrasámeakšuvnna birra, Porsáŋggus. Dás buvttán dál iežan čállosiid; jearahallamiid «mearrasámehoavddain» H.J. Leonardsen, ja Nordkapp Sámiid Searvvi jođiheddjiin, Ivar Utsi. Dán artihkkal dárogillii. 

Svein Lund: Nordkapp Sámiid Searvvi ovdaolmmoš: «Mearrasámeakšuvdna» ii leat ávkin sámiide 

— Mearrasámeáksuvdna geavaha boasttu vuogi. Sii ledje galgan váldit oktavuođa eiseválddiiguin ja bivdán veahki áidumii go ieža eai nágut. Mearrasámeákšuvdna vuostalastá boazosápmelaččaid, ja eai dat leat sii geat heađuštit smávvadálolaččaid ealahusaid. Lea Juhan Ivvar (Ivar Utsi) Reifvágis gii dán dadjá «Sámiid-Hilaide». Son lea Nordkapp Sámiid Searvvi ovdaolmmoš, son leamaš snihkkar, smávvadálolaš ja guolasteaddji, muhto lea dál penšonista. Juhan Ivvar muitala viidaseabbut sivaid manne «mearrasámeáksuvdna» sáhtii čuoččilit ja fuones ealáhusgaskavuođaid birra sámiid gaskkas. 

— Eanadoallu lea garrasit maŋas mannan dáid guovlluin daid maŋemus jagiid. Gávkavuonas ja Reifvágis eai šat gávdno sávzzat, ja Leaibevuona-Smiervuona guovlluin lea sávza- ja gussalohku garrasit maŋas mannan. Mearrasámeáksuvdna oaivvilda ahte dát maŋas mannen lea boazodoalu sivva, muhto dat ii lea duohta. Go olbmot leat heaitán eanadoaluin, lea dainna go eará ealáhusat leat leamas eanet gánnehatti. Mii oaidnit seamma ovdaneami ollu eará sajiin, maiddai gos bohccot eai gavdno 

Eanaš Smiervuon-Leaibevuon guovlluin lea oktasasguohtun sávzzaide ja bohccuide, earret Bringnes, mii lea dusše šibihiid várás. Muhto dobpe ii leat albma áidi, ja bohccot besset álkkit dohko. Mun ipmirdan bures Smiervuon — Leaibevuona sápmelaččaid váttisvuođaid. muhto dat lea sis boastut gáđaštit boazosápmelaččaid dušse dainna go sii leat veaháš doarjaga ožžon. Dán láhkai šaddá mearrasámeákšuvdna buorrin doarjjan eiseválddiide sin fuolaheames boazodoalu. Eiseválddit han leat háddjen sápmelaččaid. Ovdal eai gávdnon rájat. Dál leat riika rájat boahtán min gaskii, ja ealáhusat biddjojit vuostalagai. 

— Ollogat oaivvildit atte boazu billista luomejekkiid. Maid don dasa dajat? 

— Diet dat gal leat baikaságat. Dábpe han leamaš bohccot ollu buolvvaid. Dalle gal lea ártet ahte dál easkka boazo bilidisgođii luomejekkiid. Go luomešaddu leamaš nu heittot rnaŋemus jagiid, de lea garra giđđa dasa sivalaš. 

— Mearrasámeáksuvdna gáibida guođohan bákku bohccoid. Dát mearkkaša ahte maŋas mannat 1800-jagiide dalle go olbmot guođohedje sihke gusaid ja sávzzaid ja bohccuid. Dál leat guohttomat eanaš áidujuvvun sisa, nu ahte álki lea diehttit gos ealánat leat. Mu mánnavuođa áigge eai lean áiddit. Muhto mis leai boazopoliisa mii geahčai ahte bilistii go boazo šibitguohtuma. Dat leai hearraid miela mielda, dan botta go boazosápmelaččat ja mearrasápmelaččat nárrohalle gaskaneaset. «Eiseválddit eai dáhtuin seakka rabas» 

— Dat lea ollu gullon goaskima ja bohccuid ja buhtadusaid birra maŋemus jagiid. Maid don oaivvildat dien digastallama hárrai? 

— Dat leat álgan issorasat boazosápmelaččaid doarradallat sivas buhtadusgáibadusaid masson bohccuid ovddas. Mu mielas ii leat dát riekta. Dan ektui mii masso, de lea uhcan maid sii ožžot buhtadussan. Gal eisevalddit eai dáhtuin seahka rabas. Dat časkojit stuorrat bajas buot dat bohccot maid goaskin mahkas lea váldán. Ollu dáin lea vissasit masson eara sivaid geažil, vaiku goaskin lea siva ožžon. Maid várra eai dáhto jáhkkit fas ahte garja sáhtta leat seamma vearrái, várra vearrát go goaskin. Go njuorat miesit livvot ja eai nagut eatni čuovvut, lea garja das dalan ja čuoggu olggos čalmmiid ja bahtačoali go miessi ain lea eallimin. 

— Lehpet go meannudan "mearrasámeáksuvnna" Nordkappa sámiid searvvis? 

— Eat leat, min mielas lea dát nu nuoskkes ákšuvdna ahte ii lean meannudeame veara. 

— Lea go dus loahpalaččat árvalus movt dákkar riidduid sáhtasii čoavdit? 

— Dalle juo sámekonferanssas Kárásjogas 1956-as šadde riiddut boazosápmelaččaid ja mearrasápmelaččaid gaskkas guorahuvvot. Doppe daddjui ahte dát berrešedje čovdot dan láhkái ahte boazosápmelaččat ja min sápmelaččat meannudivčče áššiid gaskanaset ja ovttas lágidivčče gáibádusaid eisevalddiide. Riiddut sámiid gaskkas eai buvtte maidege buriid. Dat geat leat «Mearrasámeákšuvnna» duogi bealde, dain gátnojit gal sámi máttut, muhto dain ii leat sámi vuoigŋa. Jos sámeálbmogis galgá leat siivu ovddos guvlui, de berret ovttasbargat. 

Logan áššus 13.1.99 go doaimmaheaddji čállá: "Buohkat dihtet maid máksá «Finnmark». «Finn» lei ovdalaš dáža cielusnamma sápmelažžii, muhto gullostallá ain dál duollet dálie. Buohkat leat várra vásihan gullat dákkár sániid "forbanna finnfaen" dahje sullasaččat..." 

Jos sámit geavahivččii sáni "Finnmárku", oaivvilda, de "dát mielddisbuktá ahte mii sámit geavahivččiimet dáža cielosnamahusa iežamet birra. Mii cielahat iežamet finn:an." 

Lean iskan stuorimus dárogiel sátnegirjjis mannan čuohtejagis: Ivar Aasena Norsk Ordbog, 1873. Doppe ohcen "samé", "lapp" já "finn", já dát lei boadus: Same: "Same, m. passende Forhold, Orden, riktig Skik." Dat lei visot. "Samisk" vuolde ii lean mihkkege. Dat máksá ahte sánis "samé" dárogielas lea áibbas eará mearkkašupmi já ahte dárogiella lea luoikkahan sáni "samé" sámegielas mannil 1873. 

Lapp: ii mihkkege, muhto "Lapplending" gávdno: "Lapplending,m. Indbygger af Lappland i Sverige. (Lapp, som Navn paa et Folkeslag, er her fremmendt og ansees helst som et Spottenavn) Jf. Finn.". 

Finn: "Finn, Mand af det ňnske folkeslag, som fomemmelig har sine Opholdssteder i Finnmarken og Nordland, tildeels som Hyrdefolk med Reensdyr. Jf. Bufinn. G.N. Finnr. (Af Svenskerne kaldet "Lappar", medens derimot Svensk Finne er vort Finnlending eller Kvæn)." 

Mu konklušuvdna dáš lea ahte "finn" ii dárbbaš leat cielussátni Diedusge lea cielussátni cealkit "forbanna finnfan", muhto livččii go buorit cealkit "forbanna samefan"? 

Lean maiddái gullan dáppe ahte "dáža" já "rivgu" leat cielussánit Mu mielas dat ii ge sáhte leat riekta. Dat sanit muitalit sámegielas nuppi olmmoščeardda birra, juste nugo "finn" dárogielas. Dáža ii dárbbaš leat "biru dáža"! 

Dál lea ságastallan Sámevuoigatvuoda lávdegotti čilgehusa birra. Dán oktavuodas lea fylkkanamma "Finnmark" dehálaš, danin go dat muitala ahte dát eana lea sámiid eana já ahte sámiin galgá danin leat oamastanvuoigatvuohta eatnamii. Ii go dát lea deháleabbu go bealkkehit buohkaid geat dárogillii geavahit dárogiel sáni sámiid birra? 

Háliidivččen dán oktavuodas jearrat doaimmaheaddjis moadde gažaldaga: 

1. Finnmark lea hui boares namma, unnimusat badjel 1000 jagi boares. Makkár eará sami lei dalle dárogielas mii muitalivččii sami álbrnoga birra? 

2. Jos "finn" les áidna dárogiel sátni sámiid birra, mearkkašivččii go dat word dážat eai livčče sáhttán hupmagoahtit sámiid birra cielatkeahttá sin? 

Gulahallan e-poastta bokte minguin: snf(at)trollnet.no Gii lea SNF ? Nissonolbmot sis-Finnmárkkus eret vuođđudedje SNF jagis 1993, álggos fierbmádahkan, das go sii dáhtto politihkain bargagoahtit iežaset gielddas ja guovllus. Sámi Nissonolbmuid Lista Kárášjogas, ceggejuvvon vuosttas sámediggeválgii Norgga bealde 1989, álggahii Sámi NissonForuma. Jagis 1998 SNF šattai sierra organisašuvdnan (NGO). SNFas leat miellahtut njealri riikkas. SNFas ii leat sierra čállingoddi, iige oktage fásta bargi. Stivrralahtut jođihit barggu áŋgirit ja oskkáldasat.  Poastačujuhus lea: SNF, P.b. 110, 9735 Kárášjohka. Maid SNF áigu? SNF bargá dán ovdii: - ásahit sámi resursaguovddáža mas leat sohkabeal- ja dásseárvoáššit guovddážis. - nanosmahttit sámenissoniid váikkuhanválddi servodagas, sámegiella ja kultuvra vuođđun. - movttiidahttit sámenissoniid áŋggirdit ja ahtanuššat iežamet eavttuid mielde. - ahte sámenissoniid eallin- ja bargodilli, sihke ovdal ja dál, dokumenterejuvvo ja čalmmustahttojuvvo. Maid SNF bargá ? SNF doaibmá dál juo dego resursaguovddážin sámi nissoniid ja sohkabealdásseárvvu várás, muhto ain aivve fal eaktodáhtolaš, nuvttá doaibman. Manne ? Danne go nissonáššiid ja dásseárvvu FERTE áimmahuššat maiddái Sámis.  SNF áigu joatkit bargat sierra ásahusa ovdii gosa čohkke máhttu ja dieđuid. Maid doaimmahat: Gaskkustit ja oidnosin dahkat nissonolbmuid eallima: - Ilbmadat Gába, dáro-/sámegiel áigečállaga, 1996 rájes. - Oassálastit konferánssaide davvin ja muđui máilmmis. Geassit 2008 SNF lei Women’s Worlds doaluin Madridas. - Gaskkusteapmi e-poastta ja ođđa neahttasiiddu bokte. Fuopmášuhttit ja čuvget: - Sihke ižamet miellahtuide ja servodahkii muđui. - SNF vuolggahii jurdaga ja jođihii barggu lágidit Sámi Dásseárvokonferánssa Oslos cuoŋománus 2007. Ovttasbargat: - SNF:as lea sierra ossodat Guoládagas Ruoššas, ja SNF váldá árjjálaččat oasi barentsguovllu ovttasbargodoaimmain. - SNF ovttasbargá báskalaš nissonorganisašuvnnain Bilgune Feminista, Euskal Herria. - SNF lea FOKUSa lahttun. FOKUS lea Nissonolbmuid ja ovdánahttináššiid vástesaš Forum Norggas. Gudnejahttit nissonolbmuid – ja albmáid: - Juohke jagi geiget SNFa ovdánahttinbálkkašumi sutnje dahje sidjiide geat ovddidit dásseárvvu ja ovttaárvosašvuođa. Sámi nissonolbmot deaivvadit: - Jahkečoahkkin oktan seminárain gos ságaškuššat áššiid main njealji riikka sámenissonat beroštuvvet. - Čoahkkimat leat leamaš Háštás, Anáris, Kárášjogas, Tromssas, Lujávrris, Jämtlánddas, Murmánskkas. Jagis 2008 čoahkkanat Roavvenjárgii. Ruhtadeapmi: - SNF oažžu jahkásaš doaibmaruđa Norgga Sámedikkis. Jagis 2008: 97 000 nkr. - Prošeavttaid ruhtadat doarjagiiguin maid SNF ohcá, ee. FOKUS:as, Barentsčállingottis, Olgoriikadepartementtas ja Sámedikkis, Norgga bealde. 

CD-debutánta Johan Kitti lea vuosttas gearddi Riddu Riđđu artistan dán jagáš festiválas. Dán juoigis, guhte lea Gárasavvonis eret, lea juo nana ánsolistu; son lea ee. máŋggajagát Sámi Grand Prix vuoiti, ja lea maid vuoitán veahádatálbmogiid Liet Internašunála lávlungilvvu 2006. 

Konsearta Riddu Riđđus šaddá maid leat konsearta siidabánas. Su ođđa joavkkus leat namalassii njeallje Rundberg-vieljaša, geat leat Gáivuonas eret. Dasa lassin joavkkus čuojaha vel Bernt Mikkel Haglund. 

Kittis šattai CD-artista go almmustahtii Dovddut (Feelings) -álbuma. CDa lea buvttadan Hermann Rundberg ja dan attii olggos Rieban musikkproduksjon -lágádus. CDas leat 10 originálbihtá, maid eanaš lea Johan Kitti ieš čállán. Musihkka lea juoigama ja lávluma seaguhus, ja dan dovdomearkan leat lossa ritmmat, lávllohahtti šuoŋat ja hui čuoddjilis jietna. 

Skearru almmuheami maŋŋá lea sis leamaš konsearttat sihke Romssas ja Guovdageainnus, dainna lágiin leage repertoara bures vuogáiduvvan. Danin sáhttitge vuordit konseartta mii lokte Riddu-gietti balvvaide geasuheaddji šuoŋainis, mat sihkkarit gumáidit vel guhká festiválaleairras konseartta maŋŋá! 

Leahko sáhkii? Leago dus miella oahppat eanet davviálbmogiid birra ja deaivvadit eará davviguovlluid nuorain? Oassálastit Riddu Riđđu -festiválii? Davvi Nuorra ja Riddu Riđđu bovdejit sámi nuoraid 3. Arctic Youth Art Camp'ii Gáivuonas 17.-22. b. suoidnemánus 2001. Oasseváldit sáhttet válljet iešguđetlágan kursafálaldagaid gaskkas: yupikdánsun, juoigan dahje sibirjalaš lávlunárbevierut. Dan lassin beassabehtet leat mielde Riddu Riđđu festiválas mas lea viiddis ja gelddolaš programma. Leairras lea sadji 30 oasseváldái, ja dat juohkásit nuoraide Sámis, Ruonáeatnamis, Kanadas, Alaskas ja Sibirjas. Bures boahtin oasseváldin! 

Kursagovvádus Oasseváldit sáhttet oassálastit ovtta kursafálaldahkii. Juohke kursa bistá s. 20 diimmu njealje beaivvi áigge. Dasa lassin lágiduvvo oktasaš oassi, mas fáddan lea juoigan. Kurssain leat ámmát bagadallit. 

1) Juoigan Juoiganteknihkat ja estetihkka. Dán jagáš kurssas geažiduvvo erenoamážit mearrasámiid juoiganárbevierru. Ovddasvástideaddji: Ánde Somby ja Ivvár Niillas oktan čeahpes vehkkiin. 

2) Ypikdánsun Oahppat ypikalaš dánsun- ja lávlunárbevieruid birra. Ypikat leat álgoálbmot, geat orrot Alaskas ja leat inuittaid "fuolkeálbmot". Sis lea čáppa ja erenoamáš dánsun- ja lávlunárbevierru.Ovddasvásdideaddji: Gruppa Pamyua ja Phillip Blanchett. 

3) Tšukčilaš lávlunárbevierut Tšukčit ásset Davvi-Sibirjas. Sis lea erenoamáš lávlunárbevierut, ee. čottalávlun ja elliid jienaid áddestallan. Dávjá lávlun čatnasa šamanisttalaš rituálaide. Ovddasvástideaddji: Vyacheslav Kemlil, tšukči, lea eret Yakutias ja hálddaša viidát tšukčiid árbevieruid. 

Čális min guossegirjái! Čále dearvvuođaidat "guossegirjámet"! Mii árvvusatnit buot gussiid ja doaivut ahte gávnnašit dás miellagiddevaš ja ávkkálaš dieđuid! 

Almmolaš digáštallanforum Dás sáhttá ságastit/digáštallat áššiid birra, mat du mielas leat dehalaččat. Juos muhttin áššit šaddet hui beakkánat, daidda vuođđuduvvo iežas digáštallanforum. Čális fal váimmu ilus! :-) Loga/Sádde čállosiid... 

Čujuhusat ja telefonnummirat Dás gávnnat Gáivuona suohkana etahtaid ja ossodagaid čujuhusaid, telefon- ja fáksanummiriid. Geahča... 

Ráđđeviesu e-poastačujuhusat Dás oainnát ráđđeviesu bargiid e-poastačujuhusaid. Geahča... 

Gáivuona ovdagotti e-poastačujuhusat Dás gávnnat Gáivuona suohkana ovdagotti miellahtuid e-poastačujuhusaid. Čájet čujuhusaid... 

Gáivuona dearvvásvuođaguovddáš Dearvvásvuođa suorggi e-poastačujuhustat Čájet čujuhusaid... 

Skuvllat ja mánáidgárddit Suohkana skuvllaid ja mánáidgárddiid e-poastačujuhusat Čájet čujuhusaid... 

Boahtán poasta Dá lea listá suohkanii boahtán poasttain Čájet listá... 

Vuolgán poasta Dá lea listá suohkanis vuolgán poasttain Čájet listá... 

Odne mii joatkit reportaša Sámi allaskuvlla oahppomátkkis Ruota bealde. Mannan vahku finaimet sámeskuvllain, odne besset lohkat mo suomagielain manná Ruota bealde Durtnosleagis.  

Durdnosleagis leat dološ áiggi rájes leamaš guokte giela, sámegiella ja meänkieli dahje durdnossuomagiella. Meänkieli mearkkaša "giellamet", ja lea giella rnii hubmojuvvui dološ Gáidnueatnamis ja goappešat beliid Durtnoseanu. Muhto dan rájes go riikarádji gessojuvvui jagis 1809 leat stáhtat goappašiid bealde geahččalan soardit giela. Suoma bealde giellapolitihkka lea leamašan hui garas. Buohkat galge čállit ja hupmat seamma riikasuomagiela ja dološ suopmanat leat buoremuddui jávkan. Ruota bealde meänkieli lea báidnon ruotagielas, muhto ii fal riikasuomagielas. Doppe lea leamašan seamma garra giellapolitihkka sihke sámegiela ja durtnossuomagiela vuostá, ja mánát bidjojuvvojedje internáhtaide gos ráŋgastuvvojedje jus hupme eará go ruoŧagiela. 

- Dál leat sullii 60 000 olbmo geat muhtin muddui máhttet meänkieli, muhto daid gaskkas leat unnán nuorraolbmot, muitala Kerstin Johansson. Son lea jođiheaddji searvvis man namma lea Svenska Tornedalingars Förbund - Torniolaaksolaiset. Searvvis leat sullu 3000 miellahtu ja sis leat áviisa MET-avisi, girjelágadus Kaamos, Mean Akatemija teáhterjoavku. Vuosttas girji bođii 1944 Meänkieli lea min áiggi rádjái leamašan dušše njálmmálaš giella. Easkka 1944:is bođii vuosttaš girji, ja eai dál ge gávdno eambbo go 20 girjji meänkiel gillii. Diibmá bođii vuosttáš geardde sátnegirji, mas sánit leat jorgaluvvon sihke ruotagillii ja maiddái riikasuomagillii go lea erohus dan ja meänkieli gaskkas. Boahtte čavčča boahtá fas giellaoahppogiiji ja dan maŋŋil radiokursa. Sii atnet radio hui dehálažžan, ja beaivvalaččat leat sáddagat meän-gillii. Dál STF-T lea ohcan ruđa álggahit jietnaáviissa. Ruhta han lea álo leamašan čuolbman. Go Ruoŧa eiseválddit eai leat goassege dohkehan Durtnosleagi olbmuid unnitálbmogin, eai ge addán sin searvái evrre ge stáhtadoarjagin. Muhto guovvamánus dán jagi bođii sáhka Brusselis ahte EUa unnitgielaid kántuvra lea dohkkehan sin unnitálbmogin. Go dán gulle, buollái dakkaviđe albma riidu. Juohke beaivvi čálle muhtin aviissain ahte "mii eat hálit leat makkárge unnitálbmogin". 

Finaimet Tornedalens bibliotek:as Bajit Duortnusis (Ôvertorneå). Doppe muitaluvvui ahte vaikko dán guovllus ovdal ii hubmon go durdnossuomagiella ja Suoma stáhta lei juste nuppi bealde eanu, de 1950-jagiid gitta ii lean lohpi radjet suomagiel girijit girjeradjosiin Durtnosleagis. Muhto dál lea šaddan sierra girjerájus Bajitdurtnosis man namma lea Nordkalottbiblioteket ja mas lea varra stuoramus čoakkáldat Davvikalohta birra; sihke ruotagillii, suomagillii, dárogillii, sámegilliija vel eará gielaide. 

Ráhkis mánás leat máŋga nama, ja nu leat meänkielis nai. Giella lea masa seamma go dat mii Norgga bealde gohččoduvvo kveanagiella dahje gáidnogiella. Ja juste dán guovllus bohte vuosttaš gáidnolaččat Norgga riddui ovdal riikkarájit gesso juvvoje Davvikalohtas. 

- Dat lea min giella! Nu lohká Bjarne Huru go fitnat unna Kangos-nammasas gilážis Durtnosleagis, Pajala suohkanis. - Gulan dáppe máŋga sáni maid dovddan iežan mánnávuodas Čáhcesulloguovllus ja maiddái Bissojogas gos barggan dál. Dát leat sánit mat eai gávdno riikasuomagielas. Lea hui ollu dáppe rnii sulástahttá min diliid Norgga bealde. Sihke ruovttos ja dáppe lea golmmagielat guovlu gos sihke sámegielaja kveanagiella/meänkieli lea dulbmojuvvon, muhto áŋke mii riidalit gaskaneamet. Sihke ruovttos ja dáppe lea riidu, galggat go čállit ja oahpahit iežamet giela vai riikkasuomagiela, ja lea go min giella iežas giella vai suomagiel suopman. Skuvllas orru maiddái buorremuddui seamma dilli go ruovttus; oahppit ipmirdit gáidnogiela/meänkieli, muhto eai huma. 

Kangosis lea áidna skuvla gos meänkieli lea geatnegahtton fágan. Dat lea "Kangos kultur- och ekologiskola". Skuvla álggahuvvui moadde jagi dás ovdal, go suohkan mearridii heaittihit Kangos-skuvlla ja sáddet mánáid Junosuvanto skuvlii. Dan gili-olbmot eai dohkkehan ja mearridedje álggahit iežaset skuvlla. Dál stivrejit sii ieža ja ožžot 85% doarjaga stáhtas. 

- Mii leat vásihan ahte skuvla lea ollu rievdan maŋŋil go šattai friddjaskuvla, muitala Jessica Sörmling. gii vázzá 8. luohkas ja čájeha midjiide skuvlla. - Skuvla lea šaddan somábun, dál mii iskat iežamet birrasis, eat ge dušše loga girjjiin. 

- Ieš lean bajásšaddan áibbas durtnossuomagiel birrasis, muitala rektor Tyra Nordberg. Muhto dál giella lea jávkame jođánit. Eanas min ohppiin ja maiddái oahpaheddjiin ipmirdit giela, muhto eai huma. Ja mii eat oahpat durtnossuomagillii, dán rádjái dat lea dušše fágan. 

Haparanddas lea hui erenoamáš skuvla. Namma lea Språkskolan - Kielikoulu ja dáppe lea visot guovttí gillii. Hyvää päivää - god morron, lohká oahpaheaddji go álggaha vuosttaš diimmu, ja oahppit vástidit maid goappašiid gillii. De muitaluvvo goappašiid gillii mii beivviid, dáhtoniid ja mánuid lea ja sii lávlot seamma lávlaga sihke ruotagillii ja suomagillii. Giellaskuvla lea ovttasbargu Ruoŧa gávpoga Haparanda ja Suoma gávpoga Tornio gaskkas.Oahppit ja oahpaheaddjit leat goappašiid riikkas ja buot oahpaheaddjit leat guovttegiellagat. Juohke luohkás lea okta suomagiel ja okta ruotagiel klássa, main gaskamearalaččat leat 15 oahppi. Álggus sis leat moadde diimmu ovttas, ja dađistaga lea eambbo ja eambbo ovttas. Skuvla ii ieat doaibman go 6 jagi, ja danin sii eai leat ollen go 6. luohkkái. Muhto áiggi mielde galgá saddat olles vuođđoskuvla ja sierra giellajoatkkaskuvla maid. 

Finaimet oktasašdiimmus 4. luohkás. Ruotalaš ja suopmelaš oahppiguovttus bargaba ovttas nu ahte goabbá čállá bihtá iežas eatnigillii ja sárgu dasa. Dán háve galgá leat mánnavuođamuitu. De soai bargaba ovttas jorgalit dan ránnjagillii ja juohke oahppi boahtá ovdan, čájeha sárgosa ja lohká muitalusa jitnosit ránnjágillii. 

Jurdda lea ahte oahppit eai galgga máhttit nuppi giela go álget, vai buohkat galget leat ovtta dásis. Ja Suoma beale oahppit dábálaččat eai máhte ruoŧagiela. Danin lea šaddan nu ahte ruotabeale prioriterejuvvojit oahppit geat eai máhte suomagiela. Ja jus váhnemat oahpahit mánáide guokte giela, de sii eai oaččo guovttegielat oahpaheami. Eará ášši mainna buot váhnemat eai leat duhtavaččat, lea ahte giellaskuvllas oahpahuvvo duššefal riikkasuomagiela, ii ge durtnossuomagiela). Skuvllas lohket ahte riikkasuomagiella lea vuoddu ja durtnossuomagiela galgá boahtit dađistaga. 

Jođihan ja ovdánahttin/kultuvra: SÁVALDAT: Responsa Gáivuonnuorain!!!  15.01.2001 Gáivuotna lea dál neahtas! Dán oktavuođas sihtat oktavuođaid Gáivuona nuoraiguin, maiddái singuin geat ásset ieža báikkiin man nu sivas :-) 

Gáivuotna háliida ráhkadit iežas nuoraidsiiddu iežamet ruoktosiidduid oktavuhtii. Dán olis ávžžuhat nuoraid, sihke sin geat orrot siiddas ja sin geat leat studeremin dahje barggu geažil suohkana rájiid olggobealde, buktit evttohusaid siiddu hámis! Suohkan sihta cavkileamiid das, mat berrešedje leat mielde siiddus fástaspáltán, reportašain, hápmenjurdagiin jne. 

Dii geat orrobehtet suohkana olggobealde, erenoamážit ávžžuhuvvobehtet cavkilastit maid dieđuid dii váillahehpet ruoktosuohkanis. 

Dá lea vuosttaš temágihpa mii almmuhuvvo sierra ráiddus 10-jagi vuođđoskuvlla sámi oahppoplánaid oktavuođas. čálusráidui gullet iešguđetlágan temágihppagat mat deattuhit guorahallamiid, bagadeami, diehtojuohkima ja jurdagiid O97 Sámi ráhkadeamis. Temágihppagat gieđahallet sámi skuvllaid iešguđetlágan hástalusaid. Sámi oahpahusráđđi ráhkada ja buvttada gihppagiid ovttas Girko-, oahpahus- ja dutkandepartementtain. Sámi oahpahusráđđi lágida gihppagiid, ja almmuha maiddái interneahtas Sámi oahpahusráđi siidduin. 

Temágihppagat deattuhit earenoamážit sámegiela hálddašanguovllu suohkaniid, muhto leat maiddái deaŧalaččat eará suohkaniidda/skuvllaide mat oahpahit sámegielas. Muhtun gihppagat leat maiddái vuohkkasat suohkaniidda ja skuvllaide mat dárbbašit dieđuid Sámi oahppoplánaid birra, dahje mat hálidit geavahišgoahtit O97 Sámi bagademiid, O97 sámi stoalppuid ráhkadeamis. 

Dát gihpa gieđahallá olu áššiid mat gusket skuvlla doaimmaide. Leat guovttelágan teavsttat dasa veahkkin. Muitalusat leat ovdamearkan makkár hástalusat skuvllain leat. čilgehusteavsttat fas kommenterejit hástalusaid. 

Jan Henry Keskitalo lea čállán álgománusa. Sámi oahpahusráđi konsuleanta fas lea dárkkistan čállosa. 

Gáldun leat leamaš fágalaš bargit geat earenoamážit beroštit sámi skuvllaid ovdáneamis. Sáhtán namuhit Frank Darnell ja Anton Hoem: «Taken to Extremes» (Scandinavian University Press 1996), Asle Høgmo: «Norsk skole - samisk virkelighet» (Gyldendal 1989), Asle Høgmo, Karl Jan Solstad og Tom Tiller: «Skolen og den lokale utfordring» (Universitetet i Tromsø 1981) ja SUFUR: «Kunnskap og kompetanse i Sápmi», red. Asta Balto (Davvi Girji o.s. 1996) 

Ávžžuhan buohkaid geat beroštit dáin áššiin, lohkat dáid girjjiid. Dat guorahallet ja čilgejit olu áššiid mat leat mávssolaččat sámi skuvllaid ovdáneamis. 

Jan Henry Keskitalo, stipeandiáhta juste dál, lea allaskuvllalektor pedagogihkas Sámi allaskuvllas. 

čakčat 1997 álge sámi oahppoplánat doaibmat sámegiela hálddašanguovllus. Sámi oahppoplánat leat oahpahusa geatnegas jođihandokumenttat, nu go ovdasánis juo namuhuvvon. Oahpahusa plánen ja čađaheapmi iešguđetge skuvllas galget čuovvut oahppoplána rámmaid. 

Oahppoplánaid báikkálaš barggus lea guovddáš hástalussan geahččalit hukset buori oktavuođa oahpahusa oktasaččat mearriduvvon, ja báikkálaš hábmejuvvon sisdoalus. Báikkálaš válljemat ja duohtanadahkamat galget deavdit ja čilget oktasaččat mearriduvvon sisdoalu, ja eallindahkat ja heivehit ohppiid vásáhusaide ja eavttuide. Muhto skuvla ferte maiddái čatnat oktii sámi servodaga searvevuođaid. 

Sámi skuvla galgá bisuhit, ovddidit ja nannet sámi giela, kultuvrra ja servodateallima. Dá lea servodatdoaibma máid skuvla ja eará institušuvnnat galget gozihit. Skuvla ii nagot akto doaimmahit dán barggu, muhto skuvla lea hui guovddážis doaimmas. 

Oahpahus galgá nannet sámi identitehta ja kultuvrra, nu go juo oahppoplánain boahtá ovdan. Vaikko álggos soaitá neaktit čielga pedagogalaš doaibman, de goitge ferte heivehuvvot servodahkii. Skuvla ii sáhte doaimmahit barggus jus lea áibbas isolerejuvvon servodagas. Ja jus servodat ii ane árvvus sámi giela ja kultuvrra, iige mieđit dasa sihke báikkálaš ja našuvnnalaš iešárvvu, de šaddá das váttis oažžut oahpu. De šaddá váttis joksat skuvllaid bajimus ulbmiliid. 

Skuvlla guovddáš eaktu sámi servodagas lea ahte skuvla galgá leat integrerejuvvon oassi báikkálaš servodagas. Dalle lea álkit hukset searvevuođa beroštumiid ja árvvuid vuođul. Oktasaš beroštumit ja árvvut leat guovddáš doahpagat. Oktasaš beroštumit ja árvvut leat hirbmat mávssolaččat dasa man olu ja man bures skuvla doaimmaha barggus. Maiddái eará áššit váikkuhit beroštumiid ja árvvuid searvevuođa sámi servodagas. Muhtumat mearridit áššiid guovddáš beroštumiideaset vuođul. Earát soitet dán atnit árvooaidnun, muhto ieža eai oaivvil danin. Dávjá šaddet iešguđetlágan dilit go skuvlla iešguđetge dásit galget árvvuid ja beroštumiid vuođul plánet ja doaimmahit bargguset. Visot galgá heivehuvvot sihke politihkalaš ulbmiliidda, servodatovdáneami diliide, ja ovttaskas oahppái. 

Servodatrievdama vuohttá dain rievdamiin mat leat servodaga iešguđetge sektoriin. Teknologiija rievdá johtilepmosit, njozemusat fas rievdá kultuvrralaš sektor. Servodat lea álo rievddadan, muhto dál leat mihá johtilit ja stuorát rievdamat servodagas. Rievdamat máñgga leavttus dagahit gealdduid mat várra leat ge servodatrievdama fámut. Namuhuvvon dilit fátmmastit servodaga oppalaččat. Dát váikkuha ovttaskas olbmo ja ovttaskas sámi báikkálaš servodaga iešguđetládje. Eai leat dušše iešguđet sektorat mat rivdet iešguđet leahtus, maiddái sámi báikkálaš servodagat rivdet iešguđetládje, ja sáhttet dagahit gealdduid sámi servodagas. Dát guoská sihke sámi servodaga siskkáldas diliide, ja ránnáservodagaid ja stuoraservodaga oktavuhtii. 

váikkuha ovttaskas olbmui ja ovttaskas sámi báikkálaš servodahkii

Ovttaskas olbmot vásihit iešguđetládje gullevašvuođaset eará sámiide ja stuoraservodahkii. Dan ferte sihke teorehtalaččat ja praktihkalaččat atnit muittus sámi skuvllas. Dainnalágiin sáhttá ja ferte sámi skuvla doaibmat ja oažžut mearkkašumi. Dán oktavuođas galgá sámi skuvla háhkat pedagogalaš vuođu, ja dainnalágiin nannet ovttaskas oahppi sámi identitehta. Dát konteaksta lea vuođđu movt láhčit, ovddidit ja heivehit sámi skuvlla, ja dán oktavuođas galget maiddái návccat, guottut, norpmát ja árvvut doaibmat. 

Árbevirolaš máhtus, báikkálaš máhtus ja skuvlamáhtus leat iešguđetlágan hámit, vuođustusat, oalgguhusat ja eavttut. Danin šaddet maiddái vuogit, struktuvrrat ja organiseremat iešguđetláganin. Formála oahppu lea eaktun dahje beassanvuohkin hui olu daidda ođđa bálvalusbargguide, dahje sámi servodaga bálvalusdoaimmaide. Sámi nuorain geain lea veaháš oahppu, ja geat belohahkii leat ieža oahppan, muhto geain ii leat formála oahppu, lea eahpečielga boahtteáigi. Nuppedáfus galggašii maid máhttit iešguđetlágan kultuvrralaš gelbbolašvuođaid. Formála oahppu lea hui deaŧalaš ođđaáigásaš sámi servodagas. Muhto jus galgat doalahit sámi servodaga, de gal fertet hukset sámi servodatinstitušuvnnaid. Ealáhusat ja kultuvra leat hui lahkalaga sámi oainnu mielde. Máñgii lea ekonomalaš rievdan maiddái rievdadan kultuvrralaš identitehta, ja árbevirolaš máhttu lea massán árvvu ja jávkan. Dál ferte kultuvrra bisuheami eambbo ovttastit formála institušuvnnaiguin vai nu ii fas geava. Dat mearkkaša ahte ferte háhkat sámi gelbbolašvuođa ođđa servodatsurggiin, oppamáilmmálaš gelbbolašvuođa lassin. Danin ferte oaidnit máhttodárbbu ja máhttoeavttuid oktavuođaid. Dán kultuvrralaš proseassa bissovašvuohta, rievdamat ja fuomášumit dáhpáhuvvet oktanis. Ovttaskas olmmoš ferte dávjá vásihit sihke bissovašvuođa ja rievdamiid. Servodatrievdamat gáibidit nuppástuhttimiid. Dát guoská sihke ásahusaide main lea ovddasvástádus servodatsektoriin, ja maiddái ovttaskas olbmuide. 

Jus eahpeformálalaš gelbbolašvuohta galgá dohkket stuora ja deaŧalaš oassin formála oahpus, de ferte vuos proseassaid čađa mannat, ja ráfis beassat láddat muhtun systemas. Sámi vuođđoskuvlii livččii hui mávssolaš beassát dán ovttastit muhtun rabas oahppoplánaproseassain. Doppe gos ealáhusat dahje ekonomalaš systemat ovdal ledje guovddážis bissovašvuođa- ja rievdanproseassain, dárbbašišgoahtá sámi servodat dál eambbo servodatinstitušuvnnaid mat leat dáidda ulbmiliidda heivehuvvon. Dákkár servodatinstitušuvnnat dárbbašit buori áiggi, ressurssaid ja saji vai šaddet ovttadássásaččat earáiguin proseassas. 

Sámi máhttu gávdno sierra skuvlafágan, oassin skuvlafágas, dahje oassin dieđalaš suorgemáhtus. Olu dáin fágain dahje fágasurggiin leat maiddái dábálaččat beaivválaš eallimis, muhto de šaddet sierra skuvlafágan dahje earenoamáš bargoiešvuohtan. 

Olmmoš ferte dovdat guovddáš ja earenoamáš áššiid skuvlla doaimmas jus ieš galgá doaibmat ođđa, rievddadeaddji máilmmis. Makkár praktihkalaš ja akademalaš gelbbolašvuohta gáibiduvvo oppalaš máhtus, ja min boahttevaš barggus? Makkár máhtu dárbbaša sámi servodat vai sáhttá ovddidit, doalahit ja nannet sámi servodateallima? 

Lea veadjetmeahttun ollislaččat vástidit dáid gažaldagaid. Olu lea čadnon ovttaskas olbmo árvvuide ja beroštumiide. Skuvlla iešguđet dásiin lea iešguđet mearkkašupmi. Deaŧalaš rádji lea vuođđoskuvlla mearkkašumis, earenoamážit dábálašoahpus, ja joatkkaskuvlla dahje universitehta- ja allaskuvlla systema mearkkašumis, namalassii ámmát- dahje virgespesiáliseren. Dás mii deattuhit vuođđoskuvlla. 

Nu go ovdalis juo namuhuvvon, ásaha juohke servodat oahpahusa mii galgá unnidit erohusaid dálá máhttodási ja servodatbisuheami dárbbuid gaskkas. Dát dáhpáhuvvá juohkelágan servodagain, sihke smávva ja stuora, árbevirolaš ja ođđamállet servodagain. Sámi servodagat leat seaguhusat smávva ja stuora, árbevirolaš ja ođđamállet, sámi ja dáčča, ja ravdda ja guovddáš servodagain. Danin šaddet dávjá vásihit máñggalágan diliid oktanis. Vuođđoealáhusat leat ovdal leamaš, ja leat ain dál hui deaŧalaččat árbevirolaš vuođđomáhtus. Dán vuođđomáhtu vuođul galget sámi servodagat ovddidit ođđa máhtu man sáhttá heivehit ođđa vásáhusaiguin rievdamis, ja máid sáhttá máilmmálaš máhtuin ovttastit. 

Olbmuid iešguđetlágan vásáhusat ja oaivilat čearddalašvuođas, kultuvrras ja sosiála gullevašvuođas leat dávjá čilgejuvvon. Vai midjiide lea álkit ipmirdit skuvlla doaimma, de sáhttit dan vuođul govahallat sihke ovttaskas olbmo ja joavkku doaimmaid. Mii oaidnit dávjá sihke alddiineamet ja earáin ahte gárta ii álo čájet riekta. Mii sáhttit váivahuvvat go fuobmát ahte earát eai álo mieđit min oaiviliidda sámevuođa birra, dahje movt lea leat sápmelaš ja seammás Norgga stádaboargár. Struktuvrrat, vásáhusat, árvvut ja norpmát máid mii vásihit, háhkat ja máid earát duvdet midjiide, báidnet min vásáhusaid, ipmárdusaid, ja min iežamet gova sápmelaččas. Earát fas ipmirdit ja vásihit iežaset earáládje, ja mii várra oaidnit guhtet guoibmámet iešguđetládje. Min kultuvraipmárdus vuolgá das máid ieža leat vásihan. Mis leat juohkehaččas guottut ja vásáhusat iežamet čearddalaš joavkku meanuin, árvvuin ja norpmáin. Min kultuvrralaš identitehta vuolggahuvvo dán ovdalis namuhuvvon symbolalaš ja prahktihkalaš mearkkašumis, seammás go máiddái váikkuha dan. Dát guoská sihke joavkkuide ja ovttaskas olbmuide. Dát váikkuha min, ja mii hálidit ieža váikkuhit dan, seammaládje go earáid vásáhusat váikkuhit sin. Lea hui buorre iešovdáneapmái dovdat ahte su duogáš dohkkehuvvo seamma dásis go earáid duogáš. 

Dát lea liikka mávssolaš sámi ohppiide. Lea sihke eksistensiálalaččat ja demokráhtalaččat váttis jus muhtun hilgojuvvo kultuvrralaš searvevuođas masa ieš hálida searvat, ja masa lea historjjálaš gullevašvuohta. Dát guoská sihke siskkáldasat joavkkus, ja joavkkuidgaskasaččat. 

Skuvla galgá leat buohkaid várás. Dan vuođul galgá skuvla nannet ja ain ovddidit mánáid ja nuoraid oktiigullevašvuođa ipmárdusa, ja movt dan hálddašit. Dan doaimma ferte ollášuhttit vai sáhttá doalahit bissovašvuođa, ja oaidnit rievdadusaid maid skuvla galgá ovddidit. Olu sámi mánáin lea mánáidgárdi ja skuvla áidna báiki gos sin duogáš ja dálá dilli dohkkehuvvo positiivvalaččat, ja gos sii besset eambbo oahppat dan birra. 

Lea deaŧalaš bisuhit fátmmasteaddji várddusvuođa. Máñggačearddalaš servodagas, nu go Norggas, galgá sápmelaččain leat lunddolaš ja ovttadássásaš riekti sihke ovttas ja ovttaskasat čielggadit ja bisuhit čielga identitehta. Skuvlasystema galgá nannet dán vejolašvuođa ovttaárvosaš doaimmaid bokte. Máñggačearddalaš servodaga ovttadássásašvuođa váldoulbmil lea ahte visot joavkkut galget beassat bisuhit gielaset, kultuvrraset ja servodateallimeaset nu go ieža hálidit. Ovttaskas olbmo oaiviliid ja rivttiid ferte ovttas čielggadit, muhto bissut njuovžilin searvevuođa ektui. Skuvla, mii lea almmolaš ásahus, galgá veahkkin gozihit dán. 

Dán hástalussii ii gávdno álkis čoavddus, danin go olbmuid árvvut, árvvuid dihtomielalašvuohta, sosiála oktavuođat ja gaskavuođat nuppiid olbmuiguin leat nu guovddážis. Skuvlla doaimmaid ferte heivehit máñgga dássái kultuvrradoahpagis. Servodatdásis lea álki govahallat máid skuvla galggašii dahkat. Oppalaččat bohtet doaimmat mat nannejit ja ovddidit sámi kultuvrra ja servodateallima oktasašvuođaid - giela, historjjá, iežas kultuvrra ja servodaga máhtu, guovddáš árvvuid, norpmáid ja guottuid. Dát bohtet visot dási oahppoplánaide, oppalaš oasis gitta fágalaš oahppoplánaide. Skuvla galgá álgit áššiiguin mat leat oahppásat ovttaskas ohppiide, ja daid ovddidit viidáseappot. 

Ovttaskas olbmo vásáhusat leat earenoamážat. Mánáin ja nuorain geain lea iešguđetlágan kultuvrralaš ja gielalaš duogáš, ohppet áššiid iešguđetládje. Sis leat iešguđetlágan oahppanvuogit. Liikká ii galggaše buohkaid doaivut ovttaláganin. Olbmuid meanut eai leat ovttaláganat dihto kultuvrras; mađi eambbo iešguđetláganat sosiála, ekonomalaš ja kultuvrralaš dilit leat, dađi stuorábut leat erohusat. Ohppiin leat iešguđetlágan máhtut, gulahallannávccat, dábit ja oahppanvuogit. Juohkehaččas leat vaikko man olu eavttut maid skuvla galggašii viidáseappot ovddidit. Lea skuvlla ovddasvástádus láhčit ohppiide iešguđetlágan vejolašvuođaid movt organiseret máhtu, máhttohuksehusa, oahppan- ja bargovugiid, ja movt gulahallat earáiguin. Muhto skuvla ferte maiddái leat buorren ovdamearkan mánáide, ja dainnalágiin oahpahit sin aktiivvalaččat geavahit oahpu. Oahpaheaddji ja skuvla fertejit háhkat dieđuid movt máhttu lea organiserejuvvon ja huksejuvvon báikkálaš servodaga iešguđet surgiin, nu go sosiála eallimis, bargoeallimis ja almmolaš bálvalusas. Dáin osiin gáibiduvvet iešguđetlágan máhtut, ja buohkain lea mearkkašupmi oahppi vásáhusaide ja boahtteáigái. Dát molsašuddamat leat maiddái giela ja gulahallama dáfus guovddážis. 

Skuvllas berrejit leat ođđa dieđut báikkálaš servodaga sosiála organiserema ja rievdama birra. Báikkálaš servodaga sosiála ovttadagaid iešvuođaid berre dárkilit guorahallat, áinnas ohppiiguin fárrolaga. Dalle berre ipmirdit iešguđetlágan dáhpáhusaid, ja maiddái movt daid čađaheapmi ja vásiheapmi váikkuha iešguđetge oahppi. Sosiála ovttadagat leat árbevirolaš ásahusat nu go bearaš, iešguđetlágan bargobirrasat, earálágan sosiála searvevuođat nu go ránnážagat, gilli, orrunbáiki, muhto maiddái ođđamállet ásahusat nu go astoáigesearvvit, faláštallansearvvit jna. Dasa gullet visot mat (váikkuhit máná sosiáliserema) ja main lea mearkkašupmi. Dákko gal skuvla ii nagot čuovvut, muhto dat sáhttá čatnat doaimmaidis systema vuođđoárvvuide, vai buorebut sáhttá ipmirdit ovttaskas máná ja mánáid oktasaš eavttuid, norpmáid ja árvvuid. Vuođđomáhttu máid skuvla, oahpaheaddjit ja mánát ovttas čohkkejit ja vuogáidahttet, leat earenoamáš dieđut ja ipmárdusat sihke čoakkáldaga ja áiggi dáfus, ja leat dávjá hui mávssolaččat skuvllas. Báikkálaš sosiála organiseremis leat nappo muhtun deaŧalaš dovdomearkkat. Dás namuhuvvojit báikkálaš servodaga sturrodat, sosiála ovttadagaid sturrodat, agi ovttastumit ja sohkabealit. Jus skuvla organisere doaimmas áibbas beroškeahttá dáin diliin, de lea váttis ollislaččat čađahit barggu. 

Oahppanvuogi ja oahppanhámi, bargovugiid, ovttastallanvugiid ja oahpahusvugiid ferte heivehit oktii. Dakkár oktavuođas ferte skuvla ovttastit árbevirolaš ja ođđa hástalusaid, báikkálaš ja máilmmálaš áššiid, ovttaskas olbmo ja searvevuođa. Muhto dás, nu go eará ge oktavuođain, dárbbašuvvojit njuovžilis ja girjás čovdosat. Skuvla berre nappo guorahallat sihke báikkálaš servodaga ja iežas doaimma, ja čađat hupmat fágalaččat dan birra. Skuvlla organiseren ja čađaheapmi galgá eastadit stereotypiijaid ja etnosentrihkalaš guottuid. Skuvla galgá maiddái fuobmát vejolaš rievdamiid, ja dainnalágiin nannet vuoiggalašvuođas, go lea ráhkkanan rievdamiidda. 

Sámi servodagat leat hirbmosit rievdan, sihke kultuvrralaččat, sosiálalaččat, ekonomalaččat ja teknologalaččat. Seamma guoská maiddái dáčča servodaga integreremii. Skuvla gal baicca ii leat olus ge rievdan organiserema ja čađaheami dáfus. 

Ovttadássásašvuođa ja sámi skuvlla vuođđojurdda lea hukset fátmmasteaddji searvevuođa. Ovdamearkka dihte ferte máhttit eastadit etnosentrihkalaš guottuid, oahppat ipmirdit guhtet guimmiideamet kultuvrralaš duogáža ja dohkkehit ovttadássásašvuođa. Ipmárdus, dohkkeheapmi ja materiála ja pedagogalaš ressurssat gáibiduvvet vai sáhttá atnigoahtit olu ja iešguđetlágan lahkonanvugiid. 

Ii leat álki ceavcit minoritehtan marginála oktavuođain, ja seammás bissut rabasin ja fátmmasteaddjin jus majoritehta norpmát leat etnosentrihkalaččat ja unnán fátmmasteaddjit. Dát guoská sihke sámi minoritehtai dáčča majoritehtas, ja dáčča minoritehtai dihto sámi majoritehta-oktavuođas. Ovttaskas doaimmat ja ovttaskas skuvllat eai nagot akto ovddidit fátmmasteaddji searvevuođa. Nappo šaddá doaimmain dušše teorehtalaš ávki jus báikkálaš skuvla ii duostta aktiivvalaččat geahččalit hástalusa. Skuvllas lea stuora ovddasvástádus čađahit hástalusaid systemáhtalaččat, ja nu lea maiddái eiseváldiin ja eará vuoruheddjiin ja ressursa-juhkkiin. 

Materiálalaš ja ressurssalaš ovttadássásašvuohta ferte heivehuvvot systemadásis, seammáládje go bihtaid čoavdima bonjuvuođat. Ferte divvut historjjálaš bonjuvuođaid, vai oahpponeavvuid dássi, oahpaheaddjelohku jna. šaddet bissovažžan nu ahte sáhttá systemáhtalaš rievdademiid ja buoridemiid čađahit. 

Pedagogalaš duohtavuođas gávdnojit áibbas guovttelágan dilit. čađaheami lea álkimus rievdadit go bargguin, rámmain ja čoavdima vejolašvuođain lea juogalágan oktavuohta. 

Dan dihte ferte skuvladásis ovddidit oktasaš ipmárdusaid ja dulkomiid fátmmasteaddji báikkálaš sisdoalus - sihke čearddalaččat, kultuvrralaččat, sosiálalaččat ja organiserema dáfus. 

Fátmmasteaddji searvevuohta livččii buorre ja aktiivvalaš vuohki eastadit etnosentrihkalaš guottuid ja rasismma, jus dainna bargá systemáhtalaččat. Máñggakultuvrralaš servodat, máñggakultuvrralaš várddusvuohta ja máñggakultuvrralaš oahpahus lea searvevuođa vuođđu ja ulbmil. Dan ii sáhte isoleret ovttaskas dáhpáhusaide ja prosedyraide, dasa gullet visot fágat, organiseren ja ovttasdoaibman. Ulbmilin lea sáhttit ovttadássásaččat servvoštallat iešguđet kultuvrraiguin ja čearddalaš erohusaiguin, sihke báikkálaččat, guovllus, našuvnnalaččat ja riikkaidgaskasaččat. Muhto dakkár doaimmaid máid ovttaskas olmmoš sáhttá váikkuhit, ferte buot lagamus dilálašvuođain álggahit - luohkkádásis - gos ovttaskas olmmoš buoremusat sáhttá positiivvalaččat rievdadit áššiid. 

Ovttaskas oahppi, váhnemat ja oahpaheaddjit dárbbašit váikkuhangaskaomiid eastadit čearddalaš vealaheami. Demokratiija vuođđoprinsihpat buori ja šaddi ovttasbarggus leat ahte buohkat galget sáhttit váikkuhit mearrádusaid, ja fuomášit ja beroštit earáid oainnuin. Muhto ii leat doarvái hervejuvvon ákkaid vuođul dohkkehit erohusaid. Dilit mat čihket erohusaid duohta árvvuid, fertejit maiddái praktihkalaččat rievdat. Sáhttá álgit smávva, muhto guovddáš symbolaiguin mat gusket máñggakultuvrralaš árvvuide luohká ja skuvlla dásis. Mii sáhttit doaimmaid govahallat máñgga dásis sihke luohkás ja skuvllas. Sihke dieđiheaddji doaimmaid, doaimmaid mat guoskkahit ovttaskas olbmo daguid, ja doaimmaid mat guoskkahit oahpahusa sisdoalu. 

Álggos sáhttet luohkká, skuvla ja váhnemat ovttas gávnnahit ođđa doaimmaid rumašlaš birrasis. Lea deaŧalaš dárkilit guorahallat áššiid mat leat guovddážis skuvlla rumašlaš ja dieđiheaddji doaimmain, nu go oahpponeavvuid ja oahppogirjjiid dáfus, duhkorasaid, govaid, hervema ja meanuid dáfus. Dá lea vuosttaš lávki, muhto dađi bahábut bisanit doaimmat dávjá dása. Dán dássái gullet maiddái doaimmat mat guoskkahit ovttasbarggu ja ovttaskas olbmo barggu - nu go giellageavaheami njuolggadusat, gielalaš váikkuhangaskaoamit, ja ovttasdoaimmaid ulbmilat. Doaimmaide ferte bures ráhkkanit, ja plánet ja digáštallat áššái gullevaš olbmuiguin. Ferte muitit sihke bargomovtta, dihtomielalašvuođa ja evttohusaid movt čoavdit doaimmaid, vai sáhttá guorahallat rievdamiid buorrevuođa. Nubbi lávki lea iešguđetge fága ulbmiliid ja oahpahusa sisdoalu dihtomielalaččat dárkkistit. 

Iešguđet kultuvrraid ja servodagaid máhtu ferte temábeivviid ja temávahkkuid bokte hábmet ja organiseret, ja loahpalaš ulbmil lea dihtomielalaččat integreret buot fágaide, bargovugiide ja oahpahusvugiide. Dáinnalágiin sáhttet doaimmat šaddat máilmmálaččat ja riikkaidgaskasaččat. Sámi oahppit besset positiivvalaččat vásihit ahte sin kultuvrras ja servodagas lea árvu, muhto maiddái ahte searvevuođa iežá kultuvrrat leat deaŧalaččat ja oassin boahtteáiggis. Dáinna oahpuin ferte nannet kultuvrraidgaskasaš oktavuođa ja ipmárdusa. Oahppit berrejit ieža beassat oahppat prinsihpaid erohusaid ja sullasašvuođaid heivehuvvon rollastohkosa bokte, mas leat iešguđetlágan servvoštallit. Kultuvraipmárdus, kultuvrraidgaskasaš ipmárdus ja kultuvrraidgaskasaš gulahallan eai leat dušše teorehtalaš ja temáhtalaš lahkoneamit, dain ráhkaduvvet praktihkalaš bihtat vai oahppit besset struktuvrralaš gulahallanhárjehusaiguin geahččaladdat duohta dilálašvuođain. 

Lea muhtunlágán oktavuohta kultuvraipmárdusas, gulahallamis ja movt ovttaskas olmmoš vásiha iežas ja earáid, nu go juo ovdalis namuhuvvon. Mii vásihit beaivválaččat iešguđetlágan etnosentrihkalaš ja rasistalaš guottuid, sihke lagas birrasis ja máilmmálaš servodagas. 

Lea deaŧalaš ahte skuvla hámuha, mearrida ja almmuha oainnuidis čearddalaš ovdagáttuin, etnosentrismmas ja rasistalaš, cealkámušain ja doarridemiin. Dát lea oassin skuvlla pedagogalaš vuođus, muhto lea maiddái bagadallin iešguđetge beliide dákkár diliin. Skuvla ferte čađahišgoahtit dán beaivválaš doaimmas, seammaládje go čađaha rumašlaš bargovugiid, buresbirgenbearráigeahču ja servvoštallamiid. Rávis olbmuid servvoštallanmálle ja hupmanmálle lea ovdagovvan ohppiide. Danin lea rávisolbmuin ovddasvástádus, sihke skuvllas ja ruovttus, oahpahit nuoraide positiiva guottuid. Sii guđet barget skuvllas, galget maiddái leat buorren ovdagovvan nuoraide, ja eastadit etnosentrismma ja rasismma. Skuvllas berreše maiddái leat oktageardánis, muhto vuoruhuvvon prosedyrat systemáhtalaš ja eastadeaddji fágalaš lahkoneami lassin. Dáid ferte dieđusge searválaga guorahallat ja čuovvut joavko- ja luohkkádasis, geat ovttaládje ipmirdit guovddáš reakšuvdnavugiid. 

Máŋggakultuvrralaš oahpahus ja máŋggakultuvrralaš oahppan leat sihke ulbmilin ja váikkuhangaskaoapmin etnosentrismma ja rasismma eastadeamis. Sámi skuvllas lea deaŧalaš oahpahit iešguđet kultuvrra ohppiid soabalaččat servvoštallat, ja dohkkehit nuppi iešvuođaid. 

Nuppi kultuvrra birra sáhttá máŋggaládje oahppat, muhto váldoprinsihppa lea vuogáiduvvon pedagogalaš vugiiguin oahpahit ovttaskas oahppi, vai sáhttá buoridit guottuid. Muhto eat ábut doaivut ahte sáhttit riiddut garvit servodagas ja skuvllas. Danin lea deaŧalaš ahte skuvllas lea ovttamielalaš oaidnu etnosentrihkalaš guottuin. 

Muhtun guovlluin sáhttá buohkaid dahje muhtun joavkkuid oahppohivvodaga organiseret temábeivviide - vahkkuide. Eará guovlluin fas ferte visot oahppohivvodaga čađahit ollislaččat. Báikkálaš vuoruheamit, lasahusválljemat ja čađaheamit galget leat vejolaččat, vaikko sisdoalus, organiseremis ja bargovugiin leat ge rámmat. Das sáhttet boahtit oainnut movt organiseret oahppohivvodaga iešguđetge dásis, movt deattuhit sisdoalu vai oahpahus heive iešguđetge oahppái, ja vai bisuha báikkálaš kultuvrra. 

Sámi ohppiin leat iešguđetlágan dilit maid leat geahččalan heivehit oktii, nu go skuvlla árbevirolaš máhttooainnu ja kultuvrralaš ja guovddáš servodatlaš máhttooainnu, oktasaččat mearriduvvon searveoahppohivvodaga ja báikkálaš vuoruhemiid, ja árbevieru, bisuheami ja rievdama. 

Iešguđetge dásiid, fágaid ja luohkáid árvovuođđu berre vuhttot pedagogalaš čađaheami viidáset barggus oččodit ovttasbarggu ruovttuin ja báikkálaš birrasiin, ja maiddái báikkálaš ressurssaid ja ressursaolbmuid geavaheamis oahpahusas, ja kultuvrra- ja servodatlaš doaimmaid organiseremis. Dákkár bargguin ádjána gal oanehaš, danin go ferte ovttasbargat sihke ohppiiguin ja váhnemiiguin, ja váruhit ahte buohkat besset searvat oainnuideasetguin eavttuid ja ressurssaid olis. 

Ferte ráhkadit dárkilit plánaid golmma váldodási oahppodoaimmaide, ja nu maiddái juohke luohkkádássái. Dás plánet movt dásiid ja jagiid sáhttá ovttastit oahppohivvodaga čađaheamis ja ráddjemis, fágaidgaskasaš plánemis, oahppama ja sosiáliserema ulbmiliid oktasaš ovddideamis, báikkálaš servodaga ovttasbarggus, báikkálaš ressurssaid geavaheamis, árbevierromáhtu ja skuvlamáhtu ovttasteamis jna. 

Lea deaŧalaš mearridit makkár doaimmat ain galget čađahuvvot, vai oahppit besset doaimmaid oahppat vásáhusaideaset bokte sihke teorehtalaččat ja praktihkalaččat. Lea maiddái deaŧalaš fidnet fágalaš progrešuvnna mii doarju dán, ja oažžut oktavuođa iešguđetlágan fágaid ja fágaidgaskasaš doaimmain. Dát lea vuođđun ovttaskas luohká oahppoplánain ja oahpaheaddji oahpahusplánain. Juohke skuvla berre hutkat bargovugiid dán plánenbarggus mat devdet dárbbuid ja eavttuid. Lea nappo dárbbašlaš bisuhit oahppobarggu ollislašvuođa ja bissovašvuođa, oahppohivvodaga ja bargovugiid oktavuođa, fágaid, ovttasteami oktavuođaid, luohkkádásiid ja váldodásiid oktavuođaid. 

Sámi oahppoplánaid sisdoallu lea mearriduvvon ja deattuhuvvon dan vuođul ahte skuvla ja lagasbiras galget ovttasbargat oahppodoaimmaiguin. Guovddáš váldoprinsihppan lea ahte oahppohivvodat galgá buoremuddui heivehuvvot báikkálaččat. Dán plánema ferte eará plánenbargguid vuođul geahččat. Plánema duogážin galgá leat ohppiid oahppan. Iešguđetge dási plánaid vuođul mearriduvvet oahppodoaimmaid rámmat. Doaimmaid ja ressursaolbmuid čielggadeami berre álo plánet ovttas váhnemiiguin. Lea deaŧalaš ahte oahpaheaddji dahje skuvlla plánenjoavku plánejit dakkár oahpahivvodaga mas mánát ožžot dakkár máhtu ja vásáhusaid mat ovddidit gullevašvuođa báikkálaš servodahkii, seammás go lea mávssolaš oassin viidásit oahpus. Lea buohkaide mihá álkit ovttasbargat jus iešguđetge dási ja fágaid oahppohivvodat ovdal juo lea čielggaduvvon, ja lea maiddái deaŧalaš geavahit báikkálaš ressurssaid oahpahusas. 

Ovdamearkka dihte sáhttá ráhkadit ressurssagirjji deaŧalaš báikkálaš doaimmain, diliin ja máhtus. Dasa sáhttá čatnat sihke báikkálaš dárbbuid, fágaid oahppoplánaid ja suohkana doaibmasurggiid. Ressurssagirjji sáhttá áiggi dáfus organiseret - nu go vássanáigái, dálááigái ja boahtteáigái. Kultuvrra, sosiála diliid, sosiála organiserema, barggu, ealáhusgeainnuid ja gulahallama čielggadeamit čatnasit maid dasa. Go čilge áiggi váldoosiid, de oaidná sihke dan mii lea bissovaš, dan mii lea rievdan ja dan mii lea ovdánahtton. Go govahallá boahtteáiggi, de sáhttá ovttastit dálááiggi ja ođđa ovdáneami ohppiid ođđa rollaiguin boahttevaš, báikkálaš servodagas. Ressursagirjji sáhtášii maid báikkiid mielde organiseret - nu go lagas biras, gilli/báikkálaš servodat, suohkan, guovlu, našuvdna ja riikkaidgaskasaš dilit. Dán sáhttá ovttastit áigedimenšuvnnain, ja ráhkadit ollislaš gova gos báikkálaš servodat lea oassin stuorát diliin. Dán doaimma progrešuvdna lea ahte áigi ja báiki galget leat oahppásat vuolimus luohkkádásiin, ja doaimmat galget heivet ahkodahkii. Seammás ferte váruhit ahte oahppit ohppet báikkálaš servodaga integrerema bokte - dan máid oidnet, máid$ leat vásihan ja máid árvvus atnet - ja skuvlafágaid sisdoalu bokte. Agi, fágalaš ovdáneami ja máñggabealatvuođa mielde šaddet skuvlafágat deaŧalaččat dálááiggi ja boahtteáiggi ipmárdusa dáfus, ja ovttaskas olbmo hástalusaid dáfus, muhto maiddái báikkálaš servodaga dáfus, guovllu dáfus, ja riikkaidgaskasaččat. Áššit mat leat deaŧalaččat sihke ovttaskas olbmui ja báikkálaš servodahkii, gullet nuppi lávkái - guorahallat báikkálaš ressurssaid. Ferte guorahallat váhnemiid, vuorrasiid, ressursaolbmuid barggus ja fidnus, kultuvrras ja gávppašeamis, buohkaid geain lea máhttu ja návccat, ja heivehit iešguđet dási ja fágaid oahppodoaimmaide. Ferte rámmaid vuođul mearridit movt lea buoremus čađahit doaimmaid go jurddaša doaimmaid ja ressurssaid iešvuođaid. Lea go doaimmaid buoremus čađahit skuvllas vai meahcis, bargobáikkis vai ruovttus? Man stuora joavku galgá leat? Galget go buohkat bargat seamma bargguid oktanis? Jurddaš fas iešguđet govaid mat ovdalis leat namuhuvvon. Dat čujuhit váldohástalusaide. Lea go luohkkálatnja ja joavkosturrodat buorre rámma muitalanárbevierus? Makkár oktavuohta berre leat oappodoaimmain ja konteavsttas? Movt galgat ráhkkanit doaimmaide singuin geat oassálastet? 

Dát karismáhtalaš artista Iqaluitas, Nunavutas eret, (lea okta badjáneaddji nástti kanadalaš lávddiid alde. Bearjadaga 21. b. suoidnemánu son lávke Riddu Riđđu lávddi ala. Dat lea su vuosttas deaivvadeapmi eurohpalaš geahččiiguin. 

Son lea diktačálli, organiserejeaddji, stuibmideaddji ja artista. Lucie Idlout lea inuihttaartista, geas lohket leat hui dramáhtalaš lávdepersovnnalašvuođa. Sus lea erenomaš jietna mii molsašuddá vuollegis sevdnjesvuođas gitta čeargu fámolašvuhtii. Su musihkka lea poehtalaš ja das lea roavis harmonia. Go son láve leat lávddi alde Lulli-Kanadas, geavaha son álo oanehis njuorjjonáhkkevuolppu. Dan son dahka provoseren dihte ealliidsuodjaleami, mii lea dagahan stuorra vahágiid su álbmoga dorka- ja njuorjjonáhkkeindustriijai. 

Otnábeaivve inuihtaservvodaga guovddáš váttisvuođat leat váldoteman Idlouta rehalaš ja visot muitaleaddji teavsttain. Son lávlu narkotihka- ja alkoholageavaheami, oktovuođa, šlundivuođa ja iešsoardima birra. Idlout ii hálit ieš govvidit iežas bargguid dáidagin: "Juos in máhtašii čállit ja lávlut, livččen eahpelihkostuvvan olmmoš. Munjje dat lea dušše oassi ceavzimis. Dat dovdo seamma lunddolažžan go vuoigŋat." 

Lucie fuopmái iežas musihkkalaš attáldagaid jo nuorran. Son čuojahii trumpehta skuvlla čuojahanjoavkkus ja válddii pianodiimmuid. Liikká dagahii su teoriija- ja nuohttaidballu dan ahte son heittii muhtin áigái ollásit musihkain. Son ii háliidan leat dainna mainnagelágiin dahkamušas ovdalgo son deaivvai iežas vuosttas ráhkisvuođas, guhte oahpahii sutnje čuojahit gitara. Ráhkisvuohta gal ii bistán beare guhkká, muhto ráhkisvuohta musihkii buolligođii fas gulul. Su vuosttas iešráhkaduvvon lávlla lei aiddo dan vuosttasráhkisvuođa birra. Nubbi iešráhkaduvvon lávlla riegádii dalle go son ráhkistuvai nuppádassii. Dan maŋŋá leat áššit ovdánan iežas deattuin. Árvvoštallit leat einnostan sutnje erenomaš buori boahtteáiggi artistan. 

Illudehket konsearttas, mas lea fárta ja deaddu Riddu Riđđu lávddi alde bearjadaga 21. b. suoidnemánu. 