Jagis 2013 lea 20 jagi dassái go SNF čoagganii vuosttas geardde Boahtte jagi Sámeálbmot beaivvi, guovvamánu 6.b. 2013, gártá leat 20 jagi dassái go SNF čoagganii vuosttas geardde sámi nissonfierpmádaga čoahkkimii. 30 nissonolbmo dáin gielddain ledje čoahkkanan Kárášjohkii: Guovdageaidnu, Kárášjohka, Porsáŋgu, Deatnu ja Unjárga. Ulbmilin lei “digaštallat strategiijaid bajidit nissonolbmuid oasálastima ja váikkuhanválddi sámi báikkálaš servodagain”. 

SNF ásahuvvui de fierpmádahkan 1993, ja šattai oppasámi organisašuvnan bistevaš stivrrain ja sierra njuolggadusaiguin vuođđudanjahkečoahkkimis Háštá-gávpogis geassemánus 1998. Nu SNF ásáhuvvon organisašuvdnan deavdá 15 jagi 2013:s. SNF stivrras leat njealji riikka nissonolbmot: Ruoŧas, Norggas, Suomas ja Ruoššas. 

2010 rájes lea SNF gohčodan iežas maiddái njealji riikka sámenissoniid gelbbolašvuođa- ja resursaguovddážin. Dát lea danne go SNF doaibmá juo danin, muhto ain eanaš idealisttalaš vuođu alde, go eai leat bistevaš doaibmaruđat nu go eará sámi guovddážiin ja ásahusain. 

SNF oažžu jahkásaš organisašundoarjaga Norgga Sámedikkis. Dát jahkesaš ohcanviđa ruhtadoarjja lea laskan bás lávkkážiiguin ain hávil, gitta 145 000 ruvdnui jagis 2009 ja 151 000 ru. rádjai jagis 2010. Das go Norgga Sáráhkka jagis 2011 ii ohcan dásseárvoorganisašuvnnaid vástesaš ruhtaseahkas, de várrejuvvon ruhta 300 000 ru. juolluduvvui ollásit SNF:ii. 2012 organisašundoarjja lea de fas uhccun, 188 000 ruvdnui. SNF:s lea jahkásaš golut lágidit stivračoahkkimiid ja jahkečoahkkima, ja muđui organisašungoluide, mat leat de áibbas vuolimus dásis doallat oppasámi organisašuvnna – ja resursaguovddáža – heakkas. Stivračoahkkimat leat okta jahkái, dahje diehtojuohkin ja digaštallamat telefuvnna ja epoastta bokte. 2012 jahkečoahkkin Anáris čohkkii nissonolbmuid njealji riikkas ja dulkojuvvui njealji giela gaskka; davvisáme-, suoma-, dáro-/ruoŧa- ja ruoššagiela. 

SNF giitá go Norgga Sámediggi ja Sámi parlamentarálaš ráđđi geigii dán jagáš dásseárvobálkkašumi SNF:ii. Atnit árvvolažžan oažžut rámi iežamet olbmuin. Dalle šattai min barguge eanet oainnusin, omd. ahte mii buktit beaivečuvgii tabuáššiid nu go seksuála givssideami, veahkaválddi ja jugešvuođa. Nanosmahttin dihtii barggumet, de lea SNF jahkásaččat ohcan 500 000 ru. organisašun- ja doaibmadoarjaga. Dakkár vuođđodoarjja sihkkarasttášii ahte SNF organisašun- ja prošeaktabarggus lea nana sajádat ja geađgejuolgi, mii de livččii lieđđudit lasi doaibmabijuid ja ovdáneami. Sierra prošeaktaruhta dásseárvoulbmiliidda lea dađi bahábut heaittihuvvon Sámedikkis 2009:s – dušše ruhta sámi nissonáigečállagii Gába, mii álgoálggus lei dásseárvoprošeakta, lea doalahuvvon. SNF sávvá ahte dát ruhtadoarjja davviguovlluid áidna nissonbláđđái joatkašuvvo. Gába lea maiddái dehálaš sámegiela ovddideaddjin go lassin dárogillii čállá sihke davvi-, julev- ja máttasámegillii. Gába gal ealáska ja eallá, jos čiehkageađggit ja geađgejuolgi leat sajis. 

SNF álggaha ja čađaha prošeavttaid, buktá cealkámušaid, searvá iežamet gelbbolašvuođain iešguđet oktavuođaide ja lágidemiide, ja oassálastá konferánssain ja seminárain sihke báikkálaš, guovlolaš, našuvnnalaš ja riikkaidgaskasaš dásis. SNF áimmahuššá ahte sámenissoniid jietna gullo – ja cuiggoda vealaheami. Mii leat vásihan ahte leat áidna sámi NGO (eaktodáhtolaš organisašuvdna) guhte čállá gulaskuddancealkámuša almmolaš eiseválddiide Norggas dain áššiin mat gusket sámenissoniid dillái ja sohkabealdásseárvui, nu go NOU 2011:18 – Struktur for likestilling (‘Dásseárvui vuogádat’). Fargga 20 jagi bargu dahká ahte SNF bures dovdá ja diehtá sámi dásseárvoáššiid ja iešguđet guovlluid sámenissoniid kultur- ja árgabeai’eallima ja eallineavttuid, oppasámi perspektiivvas, davvin ja máddin. 

Vare jagis 2013 – SNF ávvojagi – SNF oaččošii dan mađi doaibmadoarjaga ahte beassat cegget sámi nissonáššiid- ja dásseárvobargui bistevaš čállingotti! 

SNF stivralahtut 2012 leat: May-Lisbeth Myrhaug, Oslo, Alla Igontova, Lujávri, Káre-Jon Biret Ristena Åsá-Márgget/Åsá-Márgget Holm, Deatnu/Ohcejohka, Mirka Halonen, Roavvenjárga ja Julius-Iŋggá Gudrun Eliissá/Gudrun E E Lindi, Kárášjohka. Várrelahtut leat Ellacarin Blind, Ubmi, Alla Vasiljeva, Lujávri ja Iŋgos-Máhte Iŋgá/Inga Ravna Eira, Kárášjohka. 

Govas: Movttegis joavku ja illusáhka go SNF:ii geigejuvvui SPR dásseárvobálkkašupmi 2012! Bálkkašumi geigejumis skábmamánu 1.b. 2012 Romssa gávpogis, gurut bealde Valentina Sovkina, Alla Vasiljeva, Biret-Elle Láilá ja Anna Igontova. Govven: V. Sovkina 

Enodagas leat fuolas mo stuorra gildii laktin váikkuha luondduealahusaide ja sámegiela sajádahkii. Antti Sallinen govven. Suoma ráđđehusa ásahan virgeolmmošbargojoavku evttoha Lappi oarjedavveoassái Enodaga, Gihttela, Muonio ja Kolari laktima oktasaš gielddan. 

Plánenjoavkku mielas gieldaođastus lea vealtameahttun, vai gielddat cevzet boarasmuvvama ja gielddaekonomiija ovdanbuktin hástalusain. Maid skuvllaid unna oahppimearit dagahit dan, ahte bálvalusaid galggaše guorahallat čiekŋaleabbut dán njealje gieldda gaskkas. 

Ođđa gielda livččii 20 502 njealjehaskilometera viiddis ja doppe orole sullii 14300 olbmo. 

Enodaga gielddas ledje jagi 2010 loahpas 187, Gihttelis 11, Muonios 5 ja Kolaris 2 sámegielaga. Sápmelaččaid gielalaš rivttiid dorvvasteami dihte Enodat galggalii meroštallojuvvot sámiid ruovttuguovlun. Juos gieldalaktin ollašuvvá, de dat gáibida láhkaásaheami rievdadeami. Sámi ruovttuguovllu gielddaide guoski láhkaásaheami rievdadeapmi gáibidá ráđđádallamiid sámedikkiin. 

Bargojoavkku evttohusas mieđihit, ahte sápmelaččaid rievttit hedjonivčče dán ođđa dilis. Dán vihkot maid enodatlaččat. 

Enodaga Gárasavvonis orru oahpaheaddji Virpi Väisänen lea fuolas dákkár plánain. Su mielas váttisvuođaid buvttalii ee. gieldda mearehis stuora viidodaga lassin maid sámegielat bálvalusaid ollašuhttin 

– Juo dála dilis lea dievas bargu vuođustit sámegielabálvalusaid dárbbu ja ain stuorit gielddas dat livččii jo mihá garrasit hástalus. 

Dákkár váttisvuođat leat omd. sámegielat beaivedikšumis ja sámegielat skuvllain, gos leat unna oahppimearit. 

– Vaikko bálvalusaide boahtáge eanas ruhtadeapmi stáhtas, nu gielda sáhtá maid muhtin muttus oassálastit dasa. Leatgo dát golbma iežá gieldda válbmašat ja leago dain dáhttu oassálastit dasa, go dain orrot nu unnán sápmelaččat, lohká Väisänen. 

Neakkela bálgosa badjeolmmái Jouni Näkkälä mielas gielddaid ovttastahttin soaittálii hehttet maid luonddugeavaheami 

– Skohterastiid ja njealljejuvllagiin vuodjiid mearri lassanivččii sihkkarit Eanodaga guovllus, juos ovddeš Muonio, Kolari ja Gihttela olbmot oččole seamma vuoigatvuođaid vuojášit, go enodatlaččain leat dál. Dát soaittálii hehttet sámiid boazodoalu, guollebivddu ja iežá meahcceealáhusaid. 

– ILO-soahpámuša ratifisieren soaitálii dieđusge čoavdit dákkár váttisvuođaid, navdá Näkkälä. 

Birasministeriija lea nannen Duottar-Lappi guovloláva 23.6.2010. Lávva lea gulahuvvon fápmui 9.8.2010. 

Duottar-Lappi eanagoddelávvaguvlui (guovlogildii) gullet Eanodaga, Gihttela, Kolari ja Muoná gielddat. Váikkuhanguvlui gullet Duottar-Lappi lassin oppa Lappi eanagoddi sihke lagasguovllut Norggas, Ruoŧas ja Ruoššas. 

Lávas gávdnojit oppa lávvaguvlui guoskevaš mearrádusat ee. duovdaga gáhttemis, gáddeguovlluid plánemis, dulve-, čoahkkáigahččan- ja fierranvárraguovlluin sihke boazodoalu ja luondduealáhusaid guovlluidgeavahaneavttuid dorvvasteamis. Vaikko eanagoddelávas leat mielde eanageavahanráddjehusat, de dat lea vuosttažettiin ovddidanneavvu. Lávas leat ovdamearkka dihte máŋggalággan ovddidanavádagat. Revontultentie lea riikkaidgaskasaš johtalusfávli, ja ruovdegeaidnojohtalusa ovddidanvuloš oktavuohtan leat evttohuvvon riikkaidgaskasaččat mearkkašahtti Jäämerenrata ja turismma dárbbuid doarju ruovdegeaidnooktavuohta Levii. Dasa lassin lávas gávdnojit turismma ja virkkosmahttindoaimma sihke dálonguovllu ovddideami čuozáhatguovllut. Dákkárin leat geahččalan válljet dakkár guovlluid, main leat buoremus lunddolaš vejolašvuođat dálá doaimma, birrasa kvalitehta dahje johtalussii guoskevaš sajádaga vuođul. 

Eanagoddeláva guovddášfierpmi hábmejit Eanodaga, Gihttela, Kolari ja Muoná váldočoahkkebáikkit, Levi, Ylläsa ja Olosa turismaguovddážat sihke 18 dálonguovloguovddášgili ja guovddášdoaimmaid guovlu ja guovddášgilli -merkejumi ožžon Gilbbesjávri. Guovlostruktuvrra stuorámus nuppástusat dálážis leat turismaguovddážiid johtilis stuorrun, stuorra ruvkedoaimma riegádeapmi, Gihttela ja Kolari gieldaguovddážiid stuorrun, Gilbbesjávrri rádjegávpegili stuorrun ja johtalusoktavuođaid buorráneapmi. 

Suoma stuorámus turismačohkiidanguovlu Levi-Ylläs-Olos-Bállas-Heahttá lea merkejuvvon lávvii turismma oktilaš geasuhusguovlun, turismma ja virkkosmahttindoaimma ovddideami čuozáhatguovlun, ja ulbmilin lea lasihit ainge dálážis ovttasdoaimma. Stuorra turismaguovddážat oktan lagasguovlluiguin hábmejit riikkadásisge erenoamáš mearkkašahtti ovddidanavádaga, man váikkuhus vuhtto guovlogielddas ja oppa eanagottis. 

Lávas čujuhuvvon suodjalanguovllut leat dálá dili mielde. Daid olggobeallai báhcci dálonguovloguovllut leat vuosttažettiin dakkárat, main barget eanaš eana- ja vuovdedoaluin, ja Eanodaga davviosiin fas luondduealáhusaiguin ja boazodoaluin. Vuovdebargojoavkku barggu boađusin Levi ja Ylläsa turismaguovddážiid lahkosiidda leat čujuhuvvon virkkosmahttinguovlluid lassin eana- ja vuovdedoalu várás oaivvilduvvon guovllut, main olgolihkadeapmi galgá sierra stivrejuvvon, ja Muoná davágeahčai álbmotmeahci báldii fas lea čujuhuvvon vuovdedoalu, turismma ja boazodoalu várás oaivvilduvvon guovlu. 

Ruvkedoaibma ja -industriija dagahit máŋggaid merkejumiid eanagoddelávvii. Lávas gávdnojit Suurikuusikko, Hannukainena, Rautuvaara, Taporova, Kalkkikangasa ja Mannakorpi ruvkeguovllut sihke čuozáhatmerkejumiin Äkäsjokinjálmmi industriijaguovlu. Ruvkedoaimma ovddideami várás leat čujuhuvvon geaidnooktavuođat Äkäsjokinjálmmis dahje Palosaajos Ruŧŧii sihke ruovdegeainnu joatkin Hannukainena guvlui ja molssaektosaš ruovdegeaidnogeassimat Ruŧŧii. Turismma doarjun dihte Kolari ruovdegeaidnu árvaluvvo jotkojuvvot Ylläsii. 

Eanagoddelávvaevttohusas árvaluvvojit muhtun almmolaš geaidnooktavuođat, mat galget ráhkaduvvot dahje mealgat buoriduvvot. Ovddidanprinsihppamerkejumiin lea merkejuvvon gaska Njunnás-Lismá, man geaidno-/mohtorgielkájohtalusa ovddideapmi galgá čielggaduvvot. Lávas gávdnojit maiddái deháleamos guvllolaš olgolihkadanjohtolagat ja mohtorgielkájohtolagat. 

Lávvii leat merkejuvvon divrras buolžaguovllut dahje eará geologalaš čohkiideamit ja dasa lassin leat čujuvvon bieggafápmui heivvolaš duottar- ja várreguovllut. Maiddái galbmateknologiija testen ja dutkan lea dakkár doaibmasuorgi, mii ovdána dađistaga, ja dasa leat várrejuvvon guovllut Gihttelis, Muonás ja Eanodagas. 

Uhcimustá guvllolaččat divrras kulturbirrasat leat merkejuvvon lávvii riikkadási logahallamiid ja Lappi kulturbirrasat oahpisin -fitnu vuođul. Sámekultuvra lea ožžon iežas sierramerkejumiid. Lávas ovdanbuktojuvvo maiddái sámiid ruovttuguovlu ja dasa guoskevaš dálá láhkaásaheami birra dieđiheaddji mearrádusat. 

Sámediggi lea sajis ON dálkkádatčoahkkimis sihkkarastimin, ahte stáhtat vuhtiiváldet eamiálbmogiid go vigget čoavdit dálkkádat-hástalusaid. 

Dán vahkku leat máilmme birasministarat Dohas, Qataras, Ovttastuvvan Nášuvnnaid dálkkádat-čoahkkimis. Máilmme stáhtat galggašedje golmma jagi siste šiehtadallat globála geatnegahtti dálkkádatsoahpamuša. Sámediggi searvá čoahkkimii oassin Norgga delegašuvnnas, ja politihkakálaš ráđđeaddi Johan Vasara dadjá dehálažžan, ahte sii gozihit sámiid - ja eamiálbmogiid beliid. 

- Erenoamážit go lea sáhka das, mo galggašii ođđa ja ng. ruoná energiija ávkkástallat, dego bieggamilluid ja čáhce-energiija hukset, de lea dehálaš. Ahte sámediggi lea mielde stáhta delegašuvnnas ja gozihit dáid áššiid álgoálbmogiid čalmmiin. 

Go máilmme stáhtat ovttasráđiid galget šiehtadallat doaibmabijuin, mo bissehit máilmme liegganeami, de fertejit maid guldalit eamiálbmogiid, go doaimmat - vaikke vel dat livčče biras seastevačča ge- dávjá čuhcet sidjiide, dadjá sámedikki politihkakálaš ráđđeaddi Johan Vasara. 

Fáddán ON-čoahkkimis, mii dál lágiduvvo Qataras lea earet eará, mo bissehit vuovdečuollamiid ja mo ođasmahttet Kyoto-protokolla, mii geatnegahttá riikkaid geahpedit CO2-luoitima. 

Čoahkkimis leat badjel 17.000 delegáhta, ja sullii 50 eamiálbmot-áirasa. (Sámedikkis lea ovddasvástádus muittuhit stáhtaid, ahte dálkkádat-rievdan garrasit čuohcá álbmogiidda mat ellet láhka luonddu. 

- Muhto dat váldohástalus lea várra dat, ahte oaččut dán systemii sisa dan álgoálbmot oainnu ja ipmárdusa birasáššiin, dadjá Vasara. 

Sámeráđi birasossodaga jođiheaddji Gunn Britt Retter, dadjá hástalussan čalmmustahttit eamiálbmotperspektiivva čoahkkimiin gos stáhtat deaivvadit. Mađi váddásut fáddá, dađi unnit gullojit minoritehtajienat. Sin strategiija leamaš čuollat eamiálbmot-beliid Árktalaš ráđi bokte ja maid dutkama vuođul váikkuhit. 

- Árktalaš ráđđi čohkke dutkamušaid iežaset guovlluid birra. Jus mii nannet máhttu ja diđolašvuođa dáid birra dutkamušaid bokte, de lea álgoálbmogiidda álkit ákkastallat áigumušaid ja politihka, muitala Retter. 

Eanaš ealgabivdit eai juga eambbo bivddus, lohká Kárášjoga ealgabivdiid searvvi nubbejođiheaddji, Jan Helge Soleng 

Kárášjoga ealgabivdiid searvvis lohket váidalahttin go buot bivdiid navdet juhkkin ja láhkarihkkun. Ealgabivdiid searvvi nubbejođiheaddji, Jan Helge Soleng, ii mieđit diekkár láhttenvuogi gullat bivdokultuvrii. 

Maŋimuš beivviid lea mediain beaggán Kárášjot ealgabivdiid vejolaš láhkarihkkumat. 

Maŋimuš beivviid leat mediain beaggán Kárášjoga ealgabivdiid vejolaš láhkarihkkumat

Lávvardatija dat gávdne Kárášjogas bivdoleairra ja fievrru buollimin. Beana lei sorron njealljjejuvllagii ja jápman. Bissut, luođat ja guoros vuollaburkket vel miehtá guovllu, eaige olbmot gostige. 

Dal leat politiát dutkamin máŋga láhkarihkkuma ášši olis, earret eará vearjolága - ja elliidsuodjalanlága rihkkuma. Bivdojoavkkus lohket iežaset sivaheapmin. Sii han ledje baicce leamaš márkanis pubbas. 

Seamma bivdojoavku lea vel váidon go galgá leat áitán nuppi bivdojoavkku. 

Kárášjoga ealgabivdiidsearvvi Jan Helge Soleng, deattuha ahte lea dieđus olles olbmuid iežaset duohken maid barget astoaiggis. Goittetge lohká unohassan go bivdit orrot jo dupmejuvvon ovddagihtii. 

Su mielas orru bivdomáilbmi rievdamin: – Mii leat hui ilus go maŋimuš jagiid leat ollu nuorat ja maiddái ollu nissonolbmot searvan bivdui, ja soaitá diet lea okta bealli mii boahtteáiggis dagaha ahte mii eat gulá nu hirbmat olu šat dákkár áššiid birra, loahpaha Soleng. 

Sámi Film –diehtomáddodat lea Sámi Dáidaga Doarjjasearvi rs:vi bajásdoallan diehtovuođđu, mii sisdoallá dieđu sámi ealligovain ja tv-buvttadusain (guhkes ja oanehis ealligovat, animašuvnnat, dokumentárat ja tv-ráiddut). Sámebuvttadussan leat dán diehtomáddodagas lohkan buvttadusaid, main sápmelaččat leat leamaš guovddáš rollas (o.m.d. bagadallin, buvttadeaddjin dahje čállin). 

Buvttadusaid leat bidjan logahallamii dábálaš ealligovvadiehtovuođu láhkái earret eará dahkkiid ja filmmaid namaid mielde. Buvttadusain lea maiddái oanehaš čilgehusteaksta. Dasa lassin diehtomáddodat sisdoallá áššesátneohcama, man vuođul lea vejolaš ohcat alcces beroštahtti fáttás dahkkon buvttadusaid. Áššesátneohcan veahkeha earenoamážit sámekultuvrras berošteaddjiid dahje dutkiid. Stuorámus oassi dieđuin dán diehtomáddodagas bajásdollo suoma-, sáme- ja eaŋgalsgillii, ja sávvamis diehtovuođđu veahkeha sámebuvttadusaid beassama sihke riikkaidgaskasaš festiválaide ja prográmmafálaldahkii eará sajiin máilmmis. 

Doapmaohcamiin (Hoahppoohcamiin) sáhttá ohcat ealligovaid ja olbmuid namaid vuođul. Dárkkit ohcamiid sáhttá dahkat Ohcan-ossodagas. 

Máhcahaga bálvalusas sáhttá addit máhcahat-skoviin, mii gávdno máhcahat-siiddus. 

Máŋgii vahkkui viežžá son vierrobeatnaga beassaba vázzit. Piera Mosebakken lea juo šaddan dovddusin ruovttubáikkistis go vázzá nu dávjá. 

Mii oaidnit su jámma facebookas muitaleamen gos dal lea vázzán. 

Ja almmái dat gal orru juo vázzimin juohke beaivvi - muhtimin fitnan duon várrečohkas Kárášjogas, nuppi vuoru gis duon. 

Dat geat facebookas su čuvodit leat maid oahpásmuvvan Charlieii. Nu leat maid oahppán ahte Charlie ii leat mihkkige olbmuid, muhto beana. 

Ollu geargá smiehtadit ja vásihit maid go vázzá, muitala Piera Mosebakken. Govva: Berit Nystad 

Ohcejoga máŋggagielatvuođa lea ovttaskas olbmo, servodaga ja gieldda resursa Tove Skutnabb-Kangas lea leamaš váikkuheamen maŋimuš 40 jagi sápmelaččaid gielalaš olmmošvuoigatvuođaid ja sámegielaid árvvusatnima lassáneapmái. Ohcejogas son galledii vuosttas háve 1970-logus loahpageahčen, go son logaldalai sámegielat mánáid vánhemiidda guovttegielatvuođa ovdduin. Su ánsu lea, ahte máŋga vánhema válljejedje dalle mánáidasaset sámegielat oahpahusa. 

Ohcejoga máŋggagielatvuohta lea ovttaskas olbmo, servodaga ja gieldda resursa

Ohcejoga máŋggagielatvuođa lea ovttaskas olbmo, servodaga ja gieldda resursa

Tove Skutnabb lea Roskilde universitehta emeritusprofessora, gean eallinbargun leat leamaš máŋggagielatvuohta ja gielaš olmmošvuoigatvuođat. Son lea dutkin okta máilmmi álgojalgejeaddjiin kritihkalaš giellapolitihka dutkansuorggis. Skutnabb-Kangas lea ožžon Unesco Linguapax-bálkkašumi 2003 ja Ruoŧa Carl Axel Gottlund-bálkkašumi eallinagi dutkanbarggustis vehádatgielaid olis. Skutnabb-Kangas lea ássan jagi 1979 rájes Danmárkkus. Son riegádii Helssegis 1940 guovttegielat bearrašii; bearrašis hálle sihke suoma- ja ruoŧagiela. Suopmelaš sirdolaččaid sajádat Ruoŧas lea leamaš sutnje earenoamáš dehálaš. Guovttegielat ruovttus bajásšaddan ja njuovžilit goappáge giela geavaheaddjin sutnje lei hirpmástahtti, ahte suomagielatvuohta ja guovttegielatvuohta vásihuvvojedje váttisvuohtan luovtta nuppe bealde. 

Tove Skutnabb-Kangas lea leamaš okta karismáhtaleamos suopmelaš sirdolaččaid giellavuoigatvuođaid ovddideaddjiin Ruoŧas. Lei su čuvgehusbarggu ánsu, ahte Ruoŧas ássi suopmelaččat doallagohte guovttegielatvuođa lunddolažžan ja gudnejahtti árvosažžan. Skutnabb-Kangas ánsun sáhttá maid rehkenastit, ahte suopmelaččain badjánii miella gáibidit gielalaš vuoigatvuođaideaset. Son lea nannosit váikkuhan suomagielat mánáidgárdejoavkkuid, vuođđoskuvlaluohkáid ja suomagielat skuvllaid vuođđudeapmái Ruoŧas. 

Áddejupmi das, ahte eanet go ovtta giela geavaheapmi vahágahtášii máná vuoiŋŋalaš gárggiideami ja hehttešii sirdolaččaid vuogáiduvvama ođđa ruovttueatnamii, bođii dábálažžan 1970-logu loahpageahčen Ruoŧas. Olbmot háliidedje, ahte sirdolaččat ohppet ruoŧagiela nu johtilit go vejolaš, iige ruovttugielat oahpahus heiven dán jurddašanmállii. Ruoŧagiela atne čoavddan servodahkii, ruovttugiella fas atne goazanin ja váttisvuohtan. Tove Skutnabb-Kangas vuostálasttii ceaggat dán oaivila. Son buvttii ovdan iežas, oalle viiddes dutkamušaide vuođđuduvvi teoriija das, mo suopmelaš sirdolaččaid eatnigiella lea buot deháleamos positiivvalaš ja dássedettolaš identitehta huksenstuhkka. Nana dáiddut eatnigielas ledje su dutkamušaid mielde šiitemeahttun eaktu vieris giela oahppamii. 

ledje su dutkamušaid mielde šiitemeahttun eaktu vieres giela oahppamii

ledje su dutkamušaid mielde šiitemeahttun eaktu vieris giela oahppamii

Seamma áššiin Skutnabb-Kangas finai muitaleamen Ohcejogas 1970-logu loahpageahčen, go sámegielat vuođđoskuvlavázzin bođii vejolažžan. Dalle olbmot jáhkke, ahte gielladáidu lea dego fárppal, masa čáhket dušše dihto mearit gielat. Olbmot govahalle maid, ahte juohke giella lea iežas fárpalis, ja jos sámegiela fárpalii lasihuvvojit gielat (nuppiin sániin oahpahuvvo sámegillii), de suomagiela fárppal báhcá gurrosabbon. Mánáid balahedje báhcit ”beallegielagin”, go sii ohppe sámegiela, ja dát fas nuppe dáfos heajudivččii sin vejolašvuođaid birget eallimis. Áššihan lea justa nuppe gežiid. Alladásat máŋggagielagat birgejit fihtolašvuođa sierra osiid, ee. hutkáivuođa, mihtideaddji teasttain joavkodásis buorebut go vástideaddji ovttagielagat. Máŋggagielatvuohta ovddida hutkáivuođa ja innovatiivvalašvuođa, fihtolaš njuovžilvuođa ja áššiid áddema sierra oainnuid dáfos. Dasa lassin máŋggagielat mánát ohppet eará gielaid álkibut ja buorebut go ovttagielagat, Skutnabb-Kangas dadjá. 

- Sámegielat mánát sáhttet boahtit alladássádit máŋggagielagin, jos sii ožžot eanaš oasi oahpahusas sámegillii ja ožžot buori guovttegielat oahpaheaddjiid addin oahpahusa virggálaš gielain, ja buori vieris gielaid oahpahusa. Oassi oahpahusas sáhttá maŋŋelis leat váldogielain dahje man nu eará gielain, muhto fihtolašvuođa ja gielalaččat gáibideaddji ávdnasiin ii goassege ovdal 7. luohká, Skutnabb-Kangas muitala. 

BUOT sámegielat leat nu áittatvuložat, ahte mánát, geaid vánhemat máhttet sámegiela ja geavahit dan mánáideasetguin leat earenoamáš stuorra resursan, ii dušše oppa Sámi servodahkii, baicce Supmii ja máilbmái. Sii leat váimmusjoavku, man haga giella ii seaillo, ja sin giella- ja kulturoahpuid berrešii doarjut nu olu go vejolaš. – Giela váimmusjoavku lea dat joavku, mii lea ožžon giela ruovttus, mánáidgárddis, skuvllas, ja hállá dan bures, lohká, čállá, doallá dan normálan giellan vaikke sii máhttetge eará gielaid bures. Ja sii dárbbašit justa dan birrasa, masa sámegiella lea – dihtortearpmain – ”navddusgiella”, gávnnaha Skutnabb-Kangas. Sámegielat ruoktu, beaivedikšu ja skuvla eai leat okto doarvái sámegiela doalaheapmái. – Mánát dárbbašit oalle olu vejolašvuođaid sámegiela geavaheapmái jierpmálaš dilálašvuođain skuvlla olggobealde. Sis berrejit leat valljis vejolašvuođat geavahit sámegiela sierralágan diliin, sierralágan báikkiin dan haga, ahte sii dárbbašit smiehttat guđe giela sii berrešedje geavahit. Leago várra, ahte sii ”sierastallagohtet”, dahje ohppet suomagiela funet? II, dadjala Skutnabb-Kangas; suomagiella lea nu stuorra váldogiella, ahte dan oahppá goittotge, ja dađe buorebut máhttá sámegiela. 

Tove Skutnabb-Kangas čilge, ahte olggošnjuovžilvuohta lea máhttu hállat man nu giela njuovžilit, rivttes deattuhusaiguin, konkrehtalaččat dábálaš árgabeaiáššiin, oktii čalmmiid muhtumiin, diliin mat eai gáibit nu sakka fihtolašvuođa ja gielalašvuođa dáfos ja main olmmoš oažžu ”geažádusaid” dillái laktáseaddji áššiin (nuppiin sániin sáhttá oaidnit, čujuhit čuvddiin, guoskkahit, áddet oktavuođas, dahkat, jna.). Jurddašangiella lea fas nahku máhttit geavahit giela jurddašeami gaskaoapmin abstrákta váttisvuođaid čoavddedettiin, fihtolaččat ja gielalaččat gáibideaddji “geažádusakeahtes” diliin (nuppiin sániin diliin, mas dušše giella addá ja gaskkusta dieđuid ja main dillái laktáseaddji geažádusaid eai olus gávdno: olbmot ságastallet abstrákta áššiin mat eai leat dás-ja-dál. – Goas nu gullá olbmuid dadjamin, ahte dat ja dat mánná oahpai giela moatti mánotbajis. Áibbas dušši ságat, Tove dadjá. Giela olggošnjuovžilvuođa sáhttá oahppat oanehis áiggis, skihpáriiguin, muhto jurddašangiela gárggiideapmi dáhpáhuvvá njozet jagiid áigge, iešalddes oppa olbmo eallima áigge. Olggošnjuovžilvuođa oahppan sáhttá addit boastto gova, ahte giella lea nannosut go duođalašvuođas lea. Giella mii lea vehádatsajádagas, dárbbaša álot olu doarjaga vai dat gárggiida jurddašangiela dássái, Skutnabb-Kangas muitala, ja almmá sámegielat skuvlema dat lea measta veadjemeahttun. 

Sámeguovllu gielddat oidnet sámegiela dávjá ekonomalaš rásehussan . Skutnabb-Kangas vuostálastá dakkár jurddašeami. – Dutkamušaid mielde fitnodagat, main lea olu máŋggagielat bargit, birgejit buorebut gilvvohallamis go fitnodagat, main eai leat. Servošiidda leat stuorra nahku máŋggagielagat ja dákko bokte hutkás olbmot. Nuba Ohcejohkii lea stuorra ovdu das, ahte gielda lea virggálaččat guovttegielat ja gielddas ásset olu máŋggagielat olbmot, Skutnabb-Kangas gávnnaha. 

Muital iežat oainnuid ja oaiviliid ja ságastala Giehtaruohttasa ja Gilbbesjávrri luonddusuodjalanguovlluid boahtteáiggis 

Meahciráđđehus lea álggahan dikšun- ja geavahanplána Malla luonddusuodjalanguovllu ja Sáná guovllu várás sihke beivegoahtán Giehtaruohttasa meahcceguovllu plána. Dáiguin plánaiguin láhččojuvvojit čielga njuolggadusat guovlluid geavaheapmái ja nuppe dáfus guorahallojuvvo dikšundárbu. Miessemánu 2012 áigge čoggojuvvo sierra geavaheaddjijoavkkuid máhcahat almmolaš dilálašvuođain sihke neahtas dáhpáhuvvi ságastallamis. Searvva mielde váikkuhit áššiide! 

Máhcahaga čoaggigohtet ságastallamis, mii álggahuvvo 7.5. #yhteiso.luontoon.fi –neahttabálvalusas. Neahtas sáhttá jearrat dahje addit máhcahaga. Gažaldagaide vástidit ee. plánemis vástideaddji spesiálaplánejeaddji Arja Vasama sihke párkkahoavda Pekka Sulkava. 

Gažaldagaide vástideaba ee. plánemis vástideaddji spesiálaplánejeaddji Arja Vasama sihke párkahoavda Pekka Sulkava

Gažaldagaide vástidit ee. plánemis vástideaddji spesiálaplánejeaddji Arja Vasama sihke párkahoavda

”Neahttaságastallan orru leamen viehka vuogas vuohki oažžut máhcahaga maiddái dain, geat eai beasa leat mielde almmolaš dilálašvuođain. Ja dakkár geavaheaddjit Giehtaruohttasa ja Gilbbesjávrri guovlluin leat ollu!” ákkastallá ođđa máhcahatkanála anolašvuođa Arja Vasama Meahciráđđehusas. 

Ságastallan lea rabas neahtas 7.-11.5., muhto dárbbu mielde ságastallanáiggi sáhttá guhkidit. 

Ieš almmolaš dilálašvuođat dollojuvvojit miessemánu loahppabeivviid Eanodaga Heahtás, Gárasavvonis ja Gilbbesjávrris. Dáid dilálašvuođaid birra dieđihuvvo báikkálaš bláđiin vel sierra. 

Dikšun- ja geavahanplánat gárvvásmuvvet Giehtaruohttasa meahcceguovllu sihke Malla ja Sáná luonddusuodjalanguovlluid várás jagi 2013 áigge. 

Giehtaruohttasa-Gilbbesjávrri guovllut gullet Lappi bivnnuheamos vánddardanguovlluide. Jahkásaččat dohko dahkkojuvvojt lagabui 100 000 gallestallama. Dát lea eanet go eanaš álbmotmehciin Suomas. 

Lassedieđut: Spesiálaplánejeaddji Arja Vasama, Meahciráđđehus, tel. 0400 241 474, e-mail: #arja.vasama(at)metsa.fi 

Johan Nygaardsvold (riegádan čakčamánu 6.beaivve 1879, jápmán njukčamánu 13.beaivve 1952), leai maid dovddusin Gubben namain, leai norgga bargiidbellodagapolitihkkár, párlamentáralaš jođiheaddji Bargiidbellodaga stuorradikkejovkui jagiin 1932-1935 ja stádaministtarin áigodagas 1935-1945. 

Maŋŋá go ráđđehus bággehallui guođđit Norgga geassemánus 1940, de jođihii son eksiilaráđđehusa Londonis gitta 1945 giđa rádjai. Son ásahii dan nuppi norgga ráđđehusa mas leai vuođđu Norgga Bargiidbellodahkii njukčamánu 20.b. 1935, maŋŋá go bellodat leai dahkan dan nu gohčoduvvon Heahtesoabadallama Boanddaidbeloodagain /Bondepartiet. Jagi 1910 álbmotlogahallama dieđuid vuođul fárrii son USA:ii jagis 1902 ja fas máhcai Norgii jagis 1907. Doppe son barggai ruovdemáđibargin ja ásai Spokane gávpogis.[1] 

Go duiskalaččat bahkkejedje Norgii cuoŋománu 9.beaivve 1940, de báhtarii son vuos Hamar gávpogii, dasto Elverum:ii su ráđđehusain ja loahpas London:ii geassemánu 7.beaivve. Doppe son jođihii dan nu gohčoduvvon Londonráđđehusa gitta miessemánu 31.beaivve jagi 1945 rádjai. Son guđii virggistis geassemánu 25.beaivve jagis 1945. Friddjavuođa maŋŋá oaččui son ja su ráđđehus garra cuiggodeami váilevaš suodjalusráhkkaneamis ja dan mo gieđahalle go Norgii bahkkejedje. Jagi 1945 Guorahallankommišuvnda gávnnahedje gaskaboddosaččat sin rápporttas ahte Stuorradiggái ahte vaikko vel eai sáhttán Nygaardsvold:a luvvet dan ovddasvástádusas, man váilevaččat leai ráhkkanuvvon soahtái sihke ovdal ja maŋŋil, de goit fertii son rámiduvvot su barggus Stuorrabritannias soahtejagiin. Go su ráđđehus eretgeassádii, juolludii Stuorradiggi Nygaardsvoldii gudnebálkká. Son maid fitnii erenoamaš barggus ovddas boargármedálja gollis jagis 1949. 

Sámi Siida čielggada sámegielat skuvllaid ja beaiveruovttuid ásaheami 

Sámi Siidda jahkečoahkkin ii leat duđavaš dálá dilis sámegielat oahpahusas ja beaiveruovttuin. Danne mearridii čielgadišgoahtit sámegielat skuvllaid ja beaiveruovttuid ásaheami. Ođđa jođiheaddji Torkel Rasmussen lohká dákkár ásahemiid leat sihke vejolažžan ja ruđalaččat gánnehahttin. 

Ohcejoga gielddaráđđehus lea sihkastan eret guokte oahpaheaddjiidvirggi ja doaimmaha sámegielat beaiveruovttuid dohkkemeahttumis gáržžes latnjadilis. 

Sámi Siida oaidná nu buriid ruhtadanvejolašvuođaid sámegielat skuvllain ja beaiveruovttuin ahte jáhkká iežas nákcet sihke ásahit ja doaimmahit skuvllaid ja beaiveruovttuid. 

- Suoma stáhta doarju priváhta skuvllaid ja beaiveruovttuid ja gokčá sámegielat oahpahusa oahpaheaddjigoluid. Dasa lassin juolluda Sámediggi doarjaga sámegielat beaiveruovttuide ja giellabesiide. Lea maid vejolaš vuovdit buori hattis beaiveruovttu sajiid gránnjágielddaide. Dan dahká Ohcejoga gielda dál ja dine bures das, čilge Sámi Siidda jođiheaddji Torkel Rasmussen 

Sámi Siidda jahkečoahkkin mearridii muđui joatkit dálá doaimmaiguin dego mannan jagi, omd mánáid ja nuoraiddoaimmaguin. Čoahkkima beavdegirji ja doaibmaplána biddjojuvvo lohkanláhkai go lea dárkkistuvvon. 

joatkit dálá doaimmaiguin dego mannan jagi, omd mánáid- ja nuoraiddoaimmaiguin

joatkit dálá doaimmaiguin dego mannan jagi, omd mánáid ja nuoraiddoaimmaiguin

Das namahuvvo dušše ahte njuolggadusaide leat boahtán guokte nuppástusa mii nanne sámegiela sajádaga searvvi doaimmain ja deattuhit searvvi doaimma davvisámegielat searvin mii doarju, nanne ja ealáskahttá sámegiela. 

njuolggadusaide leat boahtán guokte nuppástusa mat nannejit sámegiela sajádaga

Ođđa 3 § Searvvi ulbmilin lea doarjut, nannet ja ealáskahttit davvisámegiela. Dan lassin ulbmilin lea dorvvastit sámiid vuoigatvuođaid doalahit, ollašuhttit ja ovddidit iežas kultuvrra sihke doarjut ja ovddidit sámi kultuvrralaš, sosiálalaš, vuoigatvuođalaš ja almmolaš ekonomalaš vikkamušaid ja maiddái bargat ovttas riikka rájáid badjel. 

Ságajođiheaddji Torkel Rasmussen lassin válljejuvvui várraságajođiheaddjin Karen Kitti, stivralahttun Heidi Kitti, Niilo Kalevi Länsman ja Siskko Länsman Várrelahttun: Erika Sarivaara, Maarit K. Peski, Jouni Esa Nuosuniemi, Juha Pohjanraito ja Heidi Eriksen 

Duddjo nu guhká go mokta bistá Duojár Jovnna Ovllá Andersen (80) gii lea moadde vahku áigi ožžon Norgga Kulturárbbi gudnibálkašumi (Norsk Kulturarvs ærespris) lohká sámi árbevirolaš duoji hui deaŧálažžan sámiide. 

Jovnna Ovllá lea bajásšaddan Horpmás, Deanus, muhto fárrii Kárášjohki go lei viehka nuorra. Son lea olu snihkken ovdal ja lea huksen sihke stobuid ja stuorra návehiid. 

Duddjonmokta gal lea Jovnna Ovllás vissa leamaš jo mánnávuođa rájes. Sus duddjui sihke eadni ja áhčči, eadnis diibmaduiid ja áhččis gis garradujiid. Go veahá rávásmuvai, de álggi johtit duodjekurssain. Muhto duođai duddjot, dan ii álgán ovdal go ealáhahkii manai, muitala ieš. 

Sus ledje máŋga duojár ovdagova. Guovttis leigga Paulus Utsi ja Lauri Keskitalo. Jovnna Ovllás lei nu buorre vuorbi ahte beasai sudnos oahppat vel duddjot. 

Álggi ieš ge kurssain oahpahit - nu go dadjá “go gáddegođii son maid máhttá duddjot”, ja čaibmá. 

Jovnna Ovllá (oaččui Norsk Kulturarvs ærespris 2012, Norgga Kulturárbbi gudnibálkašumi dá moatti vahku áigge. Son oaččui bálkašumi go lei báktesárgomiid mielde ráhkadan sistefatnasa ja nagodii duođaštit ahte diekkár fatnasat govdot. Son sugai Kárášjogas Deatnuráigge vulos gitta Deanunjálbmái. NRK filbmii olles su mátki ja čájehedje dan TV's. 

Son gudnejahttojuvvo maiddái danne go lea sihke čájehan ja oahpahan earáide mo darfegođiid ráhkada. Juo 1980 logus lei son mielde filmmas mii čájeha mo darfegoađi ráhkada. 

- Lei hui somá go ožžon gudnibálkášumi. Illá jáhkken dat lei duohta. Dat lei hui stuoris munnje. Ja dat lea maiddái stuorra bálkášupmi olles dan duoddjái. 

Norgga Kulturárbi lea juohkán gudnibálkašumi 2007 rájes. Bálkašupmi addo eaŋkilolbmuide dahje servviide mat árjjálaččat barget norgga kulturárbbi ovddas ja dahket dan dovddusin otná áiggis maiddái. Jovnna Ovllá lea guđát gii dán bálkašumi oažžu. 

80 jagi boaris, muhto áigi gollá bures duojárin. Duddjon lea bargu masa liiko. Dál duddjo dušše muhttomin. 

Sus lávejit ain muhttomin fitnat olbmot su luhtte geat leat oahppamin duddjot. Jovnna Ovllá muitala ahte boahtá duddjot ain duolletdálle nu guhká go bissu dearvvasin ja nu guhká go oaidnu lea. 

Okta nubbi lea moadde vahku juo buktán Porsáŋggu girjerádjosii dakkáriid maid dábálaččat ii gávnna girjehilduid gaskkas. Dál devdet juovlastáložat girjerádjosa juovladovdduin. 

Porsáŋgu girjerájus lávii lágiđit čájáhusaid. Dáid juovllaide mearrededje ráhkadit juovlastálločájáhusa. Okta láigoheaddji dat árvalii dán, muitala girjerádjosa hoavda Ann-Britt Svane. Nu leat olbmot buktán luoikkasin juovlastáluid maid háliidit earáide ge čájehit. 

Čájáhusas leat sihke ruovttu ráhkadan ja oston ávdnasat. Boarraseamos oston juovlastáloš lea 1960 logus. Boarraseamos ruovttu ráhkadan lea 30 jagi boaris. Boahtte jagi ii šatta seamma. Dalle hástet olbmuid eŋgeliid buktit, muitala Svane. 

Mángga girjerádjosis Norggas lea unnán ruhta eai ge suitte lágidit olus makkárge doaimmaid. Seamma dilis lea Porsáŋgu girjerájus. Danne lea nu buorre go dákkár nuvttá suohttasiid sáhttit ráhkadit, lohká Ann-Britt Svane. 

Facebookas son bovdii olbmuid buktit juovlastáluid. Ii ge son jáhkkán ahte ná ollu juovlastálut galge boahtit. 

Sigdis Olsenis leat guokte juovlastáloža maid fállá čájáhussii. Son lea ieš daid ráhkadan 10- 15 jagi dás ovdal ja ledje šaddan garášii čihkosi.. 

– Somá lea geahčadit juovlastáluid, Sigdis Olsen lohká ja ordnesta vel iežas juovlastáluid nu ahte ožžot buori saji čájáhusas. 

Čájáhus bistá nu guhkká go gávnojit juovlastálut doppe. Juovlastáluid eaiggádat ožžot boahtit vežžat iežaset dávviriid goas sihtet. Čájáhus soaitá nohkat ovdal juovllaid jus eaiggádat háliidit atnit juovlastáluid ruovttus juovlaruohta. 

Sámedikki ovddasdeaddjit deaivvadit otne Oslos Ruošša ámbassadan, gulahallat earret eará Raipon eamialbmotorganisašuvnna boahtteáigi birra ja obbalaččat Ruošša sámiid dili birra. 

– Mis lea buorre gulahallan sihke eamiálbmotorganisašuvnnain ja sámiiguin ruoššas, danin lea dárbu dál ságastallan ruošša eiseválddiiguin dán dili birra, lohká Sámediggepresideantta Egil Olli. 

Máŧkis Osloi lea maid Sámediggedirektevra Rune Fjellheim ja Hege Fjellheim. 

Ruošša riekteministtar lea mearridan ahte RAIPON doaimmat galget bissehuvvot danin go oaivvildit rihkkut Ruošša lága, go ovttasbarget olgoriika organisašuvnnaiguin. 

– Lei oanehis, muhto čielga diehtu mii bođii departemeanttas ahte organisašuvdna galgá heaittihuvvot, nu dajai RAIPON ossodatjođiheaddji, Radion Sulyandziga, golggotmánus NRK:ii. 

Ruošša álgoálbmotorganisašuvdna RAIPON ii áiggo vuollánit vaikko Ruošša eiseválddit leat mearridan bissehit sin doaimmaid. 

Árktalas ráđi čoahkkimis Haparandas, ovddidii RAIPON cealkámuša mas čilgejuvvo mo Ruošša eiseváldit leat njulgestaga áitán sin doaimmaid. 

RAIPON ossodatjođiheaddji Sulyandziga lohká ovttasbargoguimmid veahki dehálaččan. 

Organisašuvdna lea máŋgii geahččalan rievdadit njuolggadusaid, muhto das ii leamašan ávki. 

Sámediggepresideantta Egil Olli lohká maid Norgga eiseválddiid gulahallan dán ášši birra ruoššain. 

– Olgoriikaministtar lea gulahallan áššis ja dál mannat mii Oosloi, go lea dárbu gozihit ášši, čilge Olli. 

Nils-Aslak Valkeapää dahjege Áillohaš lei sápmelaš dáiddar, diktačálli ja juoigi. Riegádii 23.3.1943 Eanodagas, jámii 27.11.2001 Espoos. Lappi leanadáiddar 1978-83. 

Áillohaš lei poehta/girječálli, musihkkár/juoigi, govvadáiddár ja neavttár, gii gaskkustii ja oainnusindagai sámi kultuvrra sihke našuvnnalaččat ja riikkaidgaskasaččat. Nuba leaige deaŧalaš ovddasteaddji sápmelaččaide ja eará eamiálbmogiidda. Sutnje lei luondu mávssolaš. Sus eai gávdnon riikarájit. Son vánddardii miehtá máilmmi ja doalai konsearttaid ja čájálmasaid. Son lei stuorra dáiddár olggobealde Davviriikkaid. Sutnje eai lean rájit dáiddalaš ovdanbuktinmálliin ge.[1] 

Luondu lei Áillohačča deaŧaleamos movttidahttingáldu. Dát lea báidnan su dáidaga, beroškeahttá šáŋras. Sutnje lei jápmin maid lunddolaš oassi eallimis. Áillohaš guđii stuora ártna 40 jagi doaibmamis. Vaikko ii leat šat ieš min gaskkas, de eallá ain su vuoiŋŋalaš ja kultuvrralaš árbi su poesiija, musihka, govaid bokte – ja vel áinnas Lásságámmi ja dan barggu bokte mii galgá dás dahkkot.[2] 

Sisdoallu  [čiega] 1 Duojit 1.1 Čállosat ja girjjit 1.2 Musihkka 2 Čujuhusat 

SNFa seminárafáttát: Mánáidkultuvra,  Sámenissoniid doaibmaplána ja Bargu alkoholakeahtes eamiálbmotservodagaid ovdii.  Roavvenjárggas 31.10.-02.11.08 SNF lágida seminára ”Sielu ráfi”  ja jahkečoahkkima Roavvenjárggas. 

Doalut leat Cumulus hoteallas Roavvenjárggas, ja álget golggotmánu 31.b. eahkedis ja bistet skábmamánu 2.beaivái. Seminára aigu loktet diliid mat leat atnon sámenissoniid ”privahta ja bearašbirrasa” dillin almmolašvuhtii – ja dá leat dilit mas menddo unnán ságastallo almmolaččat. Máŋggat áššit main nissonolbmot beroštit leat tabu, ja danne hárve oidnojit sámi servodatáššin. SNF háliida dán čalmmustahttit, ja bidjat ”priváhta” áššiid, maid illá duostá almmolaččat váldit ovdan, sámi servodaga almmolašvuhtii. Dát lea dan nammii vai nanosmahttit sámenissoniid rolla aktiivva servodatáŋggirdeaddjin, ja movttidahttit sámenissoniid beroštit váikkuhit servodatovdánahttima. 

Semináras logaldallet: Petra Biret Magga Vuohčus eret, Risten Rauna Magga, Njunnásis eret, guktot Suomas, ja Larisa Abryutina, RAIPON – Ruošša davvi eamiálbmogiid lihttu. 

Larisa Abryutina gullá čukči-álbmogii Sibirijas, ja lea doavttir ja RAIPON stivralahttu. Son áigu ovdanbuktit prošeavtta  ”Oahppat eallit alkohola haga”. RAIPON lea 28 davvi-Ruošša eamiálbmotorganisašuvnnaid ovttastus, mas váldokantuvra lea Moskvas. Larisa áiggošii prošeavtta álggahuvvot Davvioarje-Ruošša eamiálbmogiid guovdo, ja lea álgovuorus gulaskuddagoahtán Guoládaga sámenissoniiguin áigumuša ovdanbuktit. SNF stivra de lážii sutnje saji SNF semináras čilget prošeavtta. SNF veadjá searvat ovttasbargoguoibmin prošektii. Ulbmilin lea dovddastit ahte alkoholisma lea davvi eamiálbmogiid váttisvuohtan, bargat alkoholakeahtes eallinbirrasa ovdii  ja ovddidit dearvvaslaš eallinvuogi. Larisa čuovvu Sámekonferánssa 28.-30.10. SNF guossin. 

SNF áigu digaštallat man diehtomielalaččat leat alkohola návddašeames almmolaš sámi ja eamiálbmot-deaivvademiin, ja eai go son sámi orgánat ja organisašuvnnat dás ságastala? 

Petra Biret Magga lea sáhkavuorus gohčodan “Elles sámi mánáid kultuvra!”. Su sáhkavuorru lea Sámemánáid Kulturguovddáža prošeaktabarggu vásáhusaid vuođul, Suoma beal Sámis. Mo stohket ja ellet sámemánát dál ? Lea go prošeakta buktán bohtosiid servodahkii ja eandalit mánáide? Makkár niestti sámemánná dárbbaša boahtte áigái?  Petra lea Suoma Sámi ravdaguovllus Vuohčus eret. Skuvlejupmi: Pedagogihka magistter/ Luohkáoahpaheaddji Lappi universitehtas. Son lea bargan oahpaheaddjin, ja 2004 čavčča rájes Sámedikki Sámemánáid Kulturguovddáža prošeaktajođiheaddjin. Unna Junná sámemánáid tv-prográmmajođiheaddji 2007 čavčča rájes. Muđui son lea juoigi, sámediggelahttu nuppi áigodagas, ja Vuohču Sámiid Searvvi várreságajođiheaddji. 

Risten Rauna Magga orru Njunnásis ja lea Sami Soster Searvvi beaivválaš jođiheaddjin Anáris, Suomas. Son bargá sámiid giella- ja kulturvuoigatvuođaid ovdii, eandalit mánáid ektui ja sosiála- ja dearvvasvuođasuorggis. Son oaččui 2007 sámedikkiid (Sámi Parlamentáralaš Ráđi) dásseárvobálkkašumi, iežas barggu dihtii sámegiela ja sámi dearvvasvuodabálvalusaid ovdii Suomas ja barggustis ovddas gárrenmirkkogeavaheami vuostá. Son ge lea sámediggelahttu 

Som čilge SNFa semináras iežas barggu birra ja manne lea dárbbašlaš ráhkadit doaibmaplána ovddidan dihte sámenissoniid dili. SamiSoster lea fállan searvat Suoma riikkasis bargui dán suorggis. Dáidá leat nu ahte njealji riikka sámenissonat ovttasráđiid ráhkadit dákkár plána? 

Seminára leat ruhtadan Norgga Sámediggi ja Barentsčállingoddi, ja Sámiráđđi. 

Jahkečoahkkin 2008 ja ((seminára  “Sielu ráfi”, Roavvenjárggas 31.10.-02.11.08 

Stivra bovde miellahtuid SNF jahkečoahkkimii 2008 Roavvenjárgii. Dollo velá seminára “Sielu ráfi: Dearvvasvuohta, Biras, Bajásšaddan”. SNF doalut álget bearjadat eahkeda golggotmánu 31.b. ja bistet sotnabeaivve skábmamánu 02. beaivái. 

Árat seamma vahkus lágiduvvojit Sámi kulturvahkku ja Sameráđi konferánsa. Eahketprográmmas ee. Mari Boine ja Sara Margrethe Oskal. Dan birra logat dás: 

Nuvttá oasseváldin. Jos dieđihat SNF jahkečoahkkimii ja seminárii čakčamánu 20.beaivái, de SNF gokčá belohahkii du mátkegoluid ja kulturvahko-/konferánssaoassálastima Roavvenjárggas. Bivdde eanet dieđuid dás, sádde e-poastta: 

Norgga Sámeráđđi ásahuvvui jagis 1964 ráđđeaddi orgánan norgga eiseváldiide sápmelaš gažaldagaide ja áššiide. Ráđis leat 18 miellahtu nammaduvvon sámi organisašuvnnaid evttohusaid vuođul. Ráđis leai sierra hálddahus Kárášjogas. Norgga Sámeráđđi bođii dalá Finnmárkku Sámi ráđi sadjái. Norgga Sámeráđđi leai ráđđeaddi eiseváldiide stáhtas, filkagielddain ja gielddain. Jagis 1975 šattai ráđđi maid alimus bearráigeahččaneiseváldin dan ođđaásahuvvon ovddidanfondii mii gokčá sámi ássanguovlluid, ja jahkásaččat ráđđi dieđihii Ráđđehussii foandda doaimmas. 

Norgga Sámeráđđi loahpahuvvui jagis 1989, Sámedikke sadjái. Ráđi hálddahus sirdui Sámediggái. 

Áltá-riiddu boađus leai ahte buot sámi áššit 1980 rájes oktiičaskojedje ja koordinerejuvvojedje (dalá) Gieldda- ja bargodepartemeanttas. Seammás mearriduvvui ahte Norgga Sámeráđi jahkedieđáhusat galge ovdánbuktot Sámediggái, oktain Sámi Ovddidanfoandda jahkedieđáhusain. Norgga Sámeráđđái sirdui váldi juogadit stáhtalaš ruhtadoarjagiid sámi organisašuvnnaide, ealáhusaide ja eará. 

Sámeálbmot bellodat bovde 10. dábálaš riikačoahkkimii girkonjárgii 11.ja.12.golggotmánu. Áššebáhppáriid gávnnet (riikačoahkkin). 

Báikkálaš bellodagat Finnmárku Sámeálbmot bellodat Fylkadikkeáirras 

Bovdejupmi dábálaš riikačoahkkimii golggotmánu 11. ja 12. b. 2008 

Sámeálbmot bellodat stivra bovde dábálaš riikačoahkkimii Girkonjárggas golggotmánu 11. ja 12.b. 2008. 

Čoahkkinbáiki: Rica hotell Girkonjárga Čoahkkin álgá: lávvardaga tii 11.00 Čoahkkin loahpahuvvo: sotnabeaivve tii 13.00 

Sisaboahtan áššit galget leat stivrras ovdal čakčamánu 19(.b.2008)%(space|. b. 2008), § 9. Áššiid mat galget riikačoahkkin ovdii, galget leat čilgejuvvon. Áššiid ferte báikkálašbellodat buktit ovdan riikačoahkkimis. 

Báikkálašbellodagaid ráporterenskovvi galget leat devdon ja vuolláičállon báikkálaš bellodaga jođiheaddjis, ja sáddejuvvo nubbijođiheaddji Elfrid Boine, elfboi@online.no ovdal golggotmánu 1.b. Jos báikkálaš bellodat ii sádde raporterenskovi, sáhttá dat váikkuhit nu ahte báikkálašbellodat oažžu dušše guokte áirasa riikacoahkkimii. Muđuid čujuhat njuolggadusaide § 9 Riikačoahkkin. 

Báikkálaš bellodat válljejit áirasiid riikačoahkkimii ja ožžot guokte áirasa 15 vuosttaš miellahtuin, das 1 áirasa lassin juohke 15. miellahtus. Mákson miellahtuvuohta jagi ovdal riikačoahkkin, lea vuođđun áirraslohkui riikačoahkkimii. Njuolgga miellahtuvuohta ii ahte áirasa riikačoahkkimii. 

Stivra lea várren idjadansajiid Rica hotealla Girkonjárggas. Áirasat fertejit oađđit duppallanjain. Stivra ferte oažžut dihtosii galle áirasa, namain ja el-poastačujuhusain, geat dárbbašit idjadeame ovdal golggotmánu 1.b. 2008. Dán dáhttut hotealla njuolggadusaid ektui oažžut dihtosiid geat galget idjadit. 

Davvenjárgga ja Porsáŋggu Sámeálbmot Bellodat bovdejuvvo riikačoahkkimii guvttiin áirasiin áicájeaddjin. 

Kåre Isaachsen Willoch (riegádan golggotmánu 3. beaivve jagis 1928 Oslos) lea ovddeš norgga politihkkár (Olgešbellodat). Son leai Olgešbellodaga generálačállin jagis 1963 rájes gitta 1965 jahkái, Olgešbellodaga jođiheaddjin jagi 1970 rájes 1974 rádjai, hánddalministtarin jagis 1963 ja jagiin 1965-1970. Maŋŋá go son geassádii riikkapolitihkas leai son Oslo ja Akershusa (filkamánnen))) ja stivrajođiheaddjin NRK:as (1998-2000). 

Duogáš Son lea oahppan sosiálaekonoma, ja bargan ovdal Norges Rederiforbund:as ja Norges Industriforbund:as. 

Politihkálaš ámmáhat Willoch leai bellodatpolitihkkárin Olgežis beakkán jođiheaddji, ja hui čielga ovddasteaddji olgešbellodatbárus mii bođii johtui 1970-logu loahpas. Jienasteaddjit doarjugohte konservatiivalaš ja márkanliberalisttálaš politihka, dagahii ahte Olgeš, Willocha jođihemiin, stuorui riikka nubbin stuorámus bellodahkan. Nuba jagis 1981 son šattai stádaministtarin dan vuosttaš čielga Olgeš-ráđđehusas, jagi 1928 Ivar Lykke ráđđehusa rájes. Ráđđehus viiddiduvvui jagis 1983:as vel guvttiin bellodagain, Guovddášbellodagain ja Risttalaš Álbmotbellodagain, nuba leai čielga eanetlohku su duogábeale Stuorradikkis. Jagi 1985 stuorradikkeválggain maŋŋá šattai Willoch ráđđehus unnitloguráđđehussan. Guokte dehálaš reforbma rievdadusa dán ráđđehusáiggis ledje earret eará unnidit almmolašvuođa vejolašvuođa seaguhit áššiide. Dainnavugiin galggai servodat dahkkon eanet rabasin mas lea unnit almmolaš detáljastivrema ja ráddjema. Numo omd. giddenlága ovdii bođii rahpanáigeláhka, juoga mii divttii ealáhusdoalliid (gávppiid) leat rabasin maŋŋá diibmu 17.00 maddái. Lagasradiot leai lohpi ásahit ja NRK sáddenmonopola nogai. Maiddái dearvvašvuođabálvalusaid monopola nogai go šattai lohpi ásahit priváhta medisiinnálaš klinihkaid. 

Kåre ja Gro Dat politihkálaš digáštallan Norggas šattai garrasit vuostálagai Olgeža jođiheaddji Willocha ja stuorámus vašálačča Bargiidbellodaga jođiheaddji Gro Harlem Brundtlanda gaskka. «Gro og Kåre» gaskasaš TV-debáhtat ledje stuorra mediadáhpáhusat. Digáštallamiin čalmmustahtii Willoch iežas su čeahpes hállanvugiin, ja mievžžadeaddji ráfálašvuođain. Son almmuhii jagis 2008 ságastallangirjji «Alvorlig talt» ovttas Odvar Nordli:ain. 

Virggit / barggut: - 1953: Oahppan cand.oecon. - 1954–1963: Bargi Norges Industriforbund:as - 1957–1989: Stuorradikkeovddasteaddji Oslo Olgežii - 1963–1965: Generálčálli Olgešbellodagas - 1963: Hánddalministtar i Lyng-ráđđehusas (borgemánnu-čakčamánnu) - 1965–1970: Hánddalministtar Bortenráđđehusas - 1970–1974: Olgešbellodaga jođiheaddji - 1970–1981: Parlamentáralaš jođiheaddji Olgešbellodaga stuorradikkejoavku - 1981–1986: Norgga stádaministtarin - 1986: Sadjásašpresideantan riikkaidgaskasaš Demokráhtalaš Uniovdnan - 1986–1989: Olgoriikalávdegottijođiheaddji - 1986–1992: Norsk-tysk selskap presideanta (Deutsch-Norwegische Gesellschaft) - 1989–1998: Oslo ja Akershus Filkamánne - 1990: Suodjaluskommišuvnna jođiheaddji jagis 1990 - 1998–2000: NRK:a stivrajođiheaddji - 1999–2000: Jođiheaddji Sårbarhetsutvalget nammaduvvon Bondevik-ráđđehusas čakčamán 3. beaivve 1999, dainna ulbmiliin čielggadit servodaga rašesvuođa ja ráhkkaneami. 

Bálkkašumit/Nammadeamit - 1983 gudnedoavttirin St. Olaf College:s Minneapolis, USA - 1996 nammaduvvui «Årets opinionsdanner» (dánjagaš opiniondahkki) Redaktørforeningen:a ja seamma jagi geigejedje Norges Bondelag:a bálkkašumi «Sunt Bondevett» - 1996 nammaduvvui St. Olavs Orden:a kommandør:an násttiin 1997 oaččui Fritt Ord-bálkkašumi, (friddja-sátni). - 2003 Gudnemiellahttun Studentersamfundet i Trondhjem, (studeanttaidservodagas Troandimis) - 2005 gudnejahtton Willy Brandt-bálkkašumiin. - 2006 gudnebálkkašumi «Bypatrioten» juogadii Oslo Byes Vel. 

Willoch lea maid Den gyldne gris:a riddár šealgi. Det Norske Studentersamfunds orden, (Norgga studeanttaidservodaga ortnet) 

Beaivvášsevnnjodeapmi dáhpáhuvvá go mánnu boahtá beaivváža ja máilmmi gaskii nu ahte beaivváš belohahkii dahje oalát jávká mánu duohkái. Ollislaš dahje dievas beaivvášsevnnjodeapmi lea okta earenoamážeamos luonddudáhpáhusain. Geassemánu 2. beaivvi 2011 lei gaskaijabeaivváža sevnnjodeapmi Davvi-Sámis, ja mánnu govččai goasii 60 % beaivvážis. Dat dáhpáhuvai gaskaija áigge ja dan sáhtii buoremusat oaidnit Davvi-Sámis, gos dien áigge lea gaskaijabeaivváš. Nie viidát ii govčča mánnu beaivváža ovdal go 76 jagi geahčen fas - 2087:s. 

Gaskaijabeaivváža sevnnjodeapmi Guovdageainnus 1.6.2011 dii. 23.42. 

Govvejuvvon Frankriikkas go lei ollislaš beaivvášsevnnjodeapmi 1999. 

Fred Espenak lea NASA olis almmuhan kataloga mas oaidná 5000 jagi áiggi sevnnjodemiid - sullii 2000 o. Kr. rájes gitta 3000 jagi m. Kr. Orru ahte Østfolddas báktesárgumat lassánedje sullii 900 - 700 o. Kr. Espenaka katalogas oaidnit ahte jagis 857 o. Kr. lei ollislaš beaivvášsevnjjodeapmi, muhto doppe ii lean leamaš sevnnjodeapmi áigodagas 1229 ja 857 o. Kr., ja danne sáhttet bronsaáiggis nu sakka sárgon bávttiide dien dáhpáhusa. Davvi-Sámis ledje leamaš ollislaš beaivvášsevnnjodeamit jagiin 1067, 938 ja 929 o. Kr. 

Sisdoallu  [čiega] 1 Iešguđet beaivvášsevnnjodeamit 2 Sevnnjodeami geahččat 3 Goas beaivvášsevnnjodeamit? 4 Liŋkkat 5 Čujuhusat 

Ollislaš sevnnjodeapmi dáhpáhuvvá go mánnu gokčá olles beaivváža. Garrasit báiti beaivváža ovdii boahtá seavdjadet oaidnemeahttun mánnojorbadas. Beaivváža korona mii muđui lea menddo čuovggaheapme oidnit, ihtá dál čuovgi riekkisin. Ollislaš beaivvášsevnnjodeapmi oidno dušše unna oasážis máilmmis. 

Gierdosevnnjodeapmi (annulára) lea dalle go beaivváš ja mánnu leaba juste ovtta linjjá alde go málmmis geahččá, muhto mánnu lea nu guhkkin eret máilmmis ahte ii govčča olles beaivváža. Dalle oidno beaivváš šearradit čuovgi riekkisin (gierdun) mánu birra. 

Hybriida sevnnjodeapmi lea ollislaš ja gierdosevnnjodeami gaskasaš dáhpáhus. Muhtin báikkiin lea sevnnjodeapmi ollislaš ja eará sajiin fas gierdosevnnjodeapmi. 

Belohahkii (oassálas) sevnjjodeapmi lea go beaivváš ja mánnu eaba leat juste linjjá alde. Dalle lea mánnu dušše belohahkii beaivváža ovddas. Dieinna lágiin oidnojit buot duot golbma eará sevnnjodeami báikkiin mat leat olggobealde guovddášlinjjá. Dat sáhttá maid ná oidnot vaikko guovddášlinjá ii deaivva máilmmi obanassiige. 

Lea imašlaš soaittáhat ahte beaivváš lea sullii 400 geardde guhkkelis máilmmis go mánnu ja das lea sullii 400 geardde stuorit diamehter. Go eatnamis geahččá, de orruba dat leame ovtta stuorrát. Dát soaittáhat dat dahká ahte máilmmis sáhttá oaidnit ollislaš beaivvášsevnnjodeami. 

Duogážin dasa go muhtin sevnnjodeamit leat gierdohápmásaččat ja earát fas ollásit gokčet, lea ahte mánnu johtá elliptalaš (jorbodahkii guhkolaš) geainnu mielde máilmmi birra. Dat dahká ahte mánnu lea muhtomin guhkkelis eret ja muhtomin lagabus máilmmi. Go mánnu lea guhkkin eret, de gokčá dat unnit oasi almmis, ii ge leat doarvái stuoris gokčat olles beaivváža. Gierdosevnnjodeapmi dáhpáhuvvá dávjjit go ollislaš sevnnjodeapmi, danne go mánu gaskamearálaš gaska lea menddo stuoris dasa ahte ollislaččat gokčat. 

Lea várálaš geahččat njuolga beaivvážii, vaikko geahčasta dušše moadde sekundda hávális. Liikká sáhttá čalbmi ja oaidnu billohuvvat. Lea vejolaš oalát čalmmehuvvat dan geažil. Čalbmi ii dovdda bákčasa, mii várrešii várálašvuođa vuostá, ja danne sáhttá jođánit geavvat ahte čalbmi vaháguvvá. 

Dábálaččat lea beaivváš nu šearrat ahte dasa ii dárjja geahččat. Go lea beaivvášsevnnjodeapmi, de ii oro leame nu šearrat, muhto liikká lea beaivváščuovga seamma várálaš. 

Beaivvášsevnnjodeami geahččamii leat ráhkaduvvon vásedin čalbmeláset. Ii galgga makkárge eará lásiid čađa geahččat beaivvážii. [2]. 

Govvejeuvvon Valladolidas ( Spanias ). Gierdosevnnjodeapmi golggotmánu 3. 2005 